Quốc Gia Hành
Chánh    >> Home


SỢI TÓC
Những đoản thiên cuối cùng của Thạch Lam

     Thạch Lam tên thật là Nguyễn Tường Vinh sinh năm 1910 tại Hà Nội, là người con thứ sáu trong gia đ́nh Nguyễn Tường. Đến năm 14 tuổi mới đậu bằng cao đẳng tiểu học, ông phải khai tăng một tuổi để đủ tuổi thi thành chung và đổi tên là Nguyễn Tường Lân. Ông vào học Albert Sarraut, đậu tú tài phần thứ nhất rồi thôi học ra làm báo Phong Hoá, Ngày Nay với các anh ông như Nhất Linh, Hoàng Đạo trong Tự Lực văn đoàn. Ông bị bệnh lao mất tháng 6 năm 1942 trong cảnh nghèo nàn tại một ngôi nhà tranh làng Yên Phụ cạnh Hồ Tây.
     V́ mất sớm nên sự nghiệp văn chương của Thạch Lam về số lượng rất khiêm tốn, tuy nhiên v́ giá trị nghệ thuật của nó rất cao nên ông vẫn được coi như một nhà văn lớn trong nền văn chương Việt Nam cận đại. Các tác phẩm gồm.
     1- Ngày Mới, tiểu thuyết 1937
     2- Gió Đầu Mùa, tập truyện ngắn 1937.
     3- Nắng Trong Vườn, tập truyện ngắn 1938.
     4- Theo Gịng, nghị luận văn chương, 1941.
     5- Sợi Tóc, tập truyện ngắn, 1942.
     6- Hà Nội 36 Phố Phường, tùy bút, 1943.
     Thạch Lam là một nhà văn có khuynh hướng xă hội thường mô tả đời sống của những người nghèo nàn cùng khổ bằng những nét chân thực đầy t́nh thương yêu nhân loại, ông thiên về bi kịch hơn Khái Hưng Nhất Linh trong Tự Lực văn đoàn, tác phẩm của ông có giá trị cao về nhân bản được viết ra như một chút t́nh thương dành cho những kẻ lầm than cơ cực. Ông khâm phục và chịu ảnh hưởng Dostoievsky rất nhiều trong kỹ thuật mô tả tâm lư nhân vật, chú trọng về mặt hướng nội. Thạch lam cũng là nhà văn thuộc trường phái lăng mạn như các bậc đàn anh trong văn đoàn tuy nhiên các truyện t́nh của ông khác với các nhà văn kia ở tính chân thật, ngây thơ, thi vị.
     Ông Phạm Thế Ngũ nhận xét về Thạch Lam như sau.
     “Trong văn học mới nước ta các nhà phê b́nh thường đồng ư là Thạch Lam- cây bút Tự Lực đă đưa thể đoản thiên đến độ nghệ thuật cao hơn cả. Trong ba tập đoản thiên của ông mà ta xét trên ta đều thấy nhiều đặc sắc nghệ thuật”
     Hoặc.
     “Nhưng dù sao không ai phủ nhận được ông đă đưa đoản thiên Việt Nam đến một tŕnh độ nghệ thuật rất cao. Tác giả Nhà văn hiện đại cũng công nhận những truyện trong Sợi Tóc là những đoản thiên hay nhất trong văn chương Việt Nam”
     Thật vậy, Thạch Lam là người chuyên về trước tác truyện ngắn và đă thành công nhiều trong thể loại văn chương này
     Sợi Tóc là tập truyện ngắn giá trị và nổi tiếng của Thạch Lam do nhà xuất bản Đời Nay, Hà Nội ấn hành năm 1942, toàn bộ gồm năm truyện vỏn vẹn chừng năm sáu chục trang giấy nhưng nội dung thật là súc tích và vô cùng hiện thực, những đề tài khác biệt nhau như đóa hoa ngũ sắc rực rỡ cùng thể hiện một nghệ thuật tuyệt vời. Chúng tôi xin phân ra làm ba đề tài chính : Tâm lư: Sợi Tóc; Bi kịch: Cô Hàng Xén, Tối Ba Mươi; T́nh cảm : Dưới Bóng Hoàng Lan, T́nh Xưa và đề cập giới hạn bốn truyện chọn lọc : Sợi Tóc, Cô Hàng Xén, Tối Ba Mươi và Dưới Bóng Hoàng Lan.
      SỢI TÓC
     Một truyện ngắn chừng mười trang giấy thể hiện cái thiên tài hiếm có của Thạch Lam trong kỹ thuật mô tả tâm lư con người, có dư luận phê b́nh cho rằng Sợi Tóc có thể coi như ngang hàng với các đoản thiên giá trị trên văn đàn thế giới. Đó là truyện một anh chàng bị cám dỗ v́ số tiền lớn của người anh họ, định lấy cắp nhưng rồi lưỡng lự đổi ư.
     Thành có người anh họ rất giầu nhưng ngốc nghếch, Bân rất phục Thành là người sành đời, thạo ăn chơi, mỗi khi đi mua đồ đều hỏi Thành. Một hôm Bân rủ Thành đi mua đồng hồ, lúc hắn trả tiền Thành nh́n cái ví phồng và biết là nhiều tiền lắm, chàng thấy rơ cả những giấy trăm c̣n mới tinh, mua xong Bân rủ Thành đi ăn tiệm.
     Bân cùng một cô nhân t́nh vào buồng nằm, hắn đem theo cả cái áo tây có ví tiền. Khi ấy Thành chán nản muốn bỏ về, chàng với lấy cái áo tây trên mắc th́ ra là áo của Bân có ví tiền dầy cộm, Bân đă lấy nhầm áo của chàng vào buồng. Bân và các em đều muốn giữ Thành ở lại cho vui.
     Khi ấy trong trí Thành rối bời cả lên v́ nghĩ đến cái ví tiền , chàng định mở ví lấy vài trăm rồi đổi lấy áo của Bân vắt ở đầu giường hắn . . Thành hút một điếu thuốc phiện rồi thờ thẫn nghĩ ngợi, chàng cho rằng Bân sẽ không biết chàng lấy mà nghi cho nhân t́nh của hắn.
     Nhưng khi cho tay vào ví, Thành lại đắn đo suy nghĩ đờ đẫn cả người, tự nhiên chàng trả áo cho Bân và bảo hắn đếm tiền chi kỹ. Cuối cùng sau một cuộc giằng co, sự cám dỗ tội lỗi đă bị lương tâm đè nén, ranh giới hai bên chỉ là một sợi tóc.
     Đây là một đoản thiên tâm lư sâu sắc nhất của Thạch Lam, của nền văn chương Việt Nam, xứng đáng được xếp ngang hàng với những truyện hay trên văn đàn thế giới. Ng̣i bút thần sầu củaThạch Lam đă phô diễn được quá đầy đủ về bản chất con người, về cái biên giới mong manh như sợi tóc giữa thiện và ác, giữa lương tâm và tội lỗi. Cám dỗ bắt đầu xuất hiện khi Thành thấy ví của Bân lúc hắn trả tiền ngoái phố:
     “Thoáng nh́n qua, tôi cũng biết ví nhiều tiền lắm: ngoái số tiền bạc lẻ hắn mang ra trả, tôi c̣n thấy gấp ở ngăn trên đến năm sáu cái giấy bạc một trăm nữa. Những giấy bạc mới màu c̣n tươi nguyên”
     Và khi Thành lấy áo định ra về, cám dỗ lại tiến thêm một bước nữa:
     “Vừa nói tôi vừa với cái áo tây của tôi treo trên mắc. Bỗng nhiên có cái ǵ chuyển mạnh qua tim tôi: tay tôi yên hẳn lại; tôi vừa mới nhận ra rằng cái áo tôi đương cầm không phải là cái áo của tôi. Th́ ra lúc mang áo vào giường nằm, Bân đă mang nhầm áo. Hai chúng tôi cùng mặc một thứ hàng len giống màu, như vậy dễ lẫn lắm. Tôi ghé nh́n vào trong áo thấy cái ví tiền ở túi tḥ ra ngoài một tí. Cái ví tiền . . . mấy tờ giấy bạc”
     Bằng lối diễn tả vô cùng khéo léo, Thạch Lam cho chúng ta thấy rơ những bước chân xâm lấn ghê gớm của cám dỗ:
     “Những lời đối đáp ấy cứ tự nhiên buột miệng ra, tôi không để ư đến. Trước mắt tôi, mấy tờ giấy bạc một trăm gấp trong ngăn ví hiện ra rất rơ rệt. Lấy mấy tờ, độ hai tờ - tại sao lại hai? Tôi không biết - tôi cứ việc điềm nhiên với lấy áo, mở ví rút ra hai tờ. Rồi chọn lúc mọi người vô ư . . tôi đổi lấy áo của tôi . . thế là xong và gọn . . . .dễ dàng quá, mà không c̣n sợ cái ǵ cả”
     Bằng một nghệ thuật vô cùng hiện thực ông cũng cho ta thấy sự rối bời trong tâm trạng con người v́ sự giằng co tranh chấp giữa lương tâm và tội lỗi.
     “Lan để tay nhẹ nhàng lên người tôi, lẳng lơ đưa mắt hỏi. Tôi giả vờ cười không đáp, rồi soay người nằm ngửa, nh́n lên trần nhà.Trong người bứt rứt không yên”
     Hoặc như.
     “Tâm hồn tôi lúc bấy giờ thế nào tôi không biết rơ. Tôi đứng lên, ngồi xuống như một cái máy. Tôi chỉ thấy băn khoăn bứt rứt . . và thời gian qua . . tôi cảm thấy đi qua tâm hồn tôi từ bên này sang bên kia . . như thế không biết bao nhiêu lâu . .”
     Và sau khi đă trấn áp được cám dỗ tội lỗi, Thành lại ngẩn ngơ một chút tiếc thương, thiện ác vẫn c̣n vẩn vơ trong trí.
     “- Áo anh này , đây là áo của tôi . . . . .
. . . Anh đếm lại tiền đi và để cẩn thận vào trong ấy . . .
     Tôi bước một bước lùi ra cửa. Thế là hết bây giờ không sao đụng đến cái ví được nữa. Tôi bần thần ngẩn ngơ”
     Thậm chí đến lúc Thành lên xe về nhà, tâm trí rối mù, chàng ngẩn ngơ như người mất hồn, vẫn c̣n chút tiếc rẻ ngấm ngầm , dù chàng đă tỉnh táo rồi, cám dỗ vẫn c̣n vương vấn trong ḷng.
     “Tất cả những cái đó bây giờ xa quá. Tâm trí tôi giăn ra, như một cây tre uốn cong trở lại cái thẳng thắn lúc thường. Tôi cảm thấy một cái thú khoái lạc kỳ dị khe khẽ và thầm lặng rung động trong người, có lẽ là cái khoái lạc bị cám dỗ, mà cũng có lẽ cái khoái lạc đă đè nén được sự cám dỗ. Và một mối tiếc ngấm ngầm, tôi không tự thú cho tôi biết và cũng cố ư không nghĩ đến, khiến cho cái cảm giác ấy của tâm hồn tôi thêm một vẻ rờn rợn và sâu sắc”
     Người đọc tưởng như ḿnh đang chơi vơi giữa thực và mộng, giữa cái thú của cám dỗ và khoái lạc của lương tâm, lư trí đă trấn áp được cám dỗ. Song vẫn chưa hết, đến khi Thành đă tỉnh táo, đă lên xe về nhà mà cám dỗ vẫn c̣n vương vấn như một sự tiếc nhớ vu vơ. Thạch Lam đă dẫn chúng ta đi sâu vào tận đáy tâm hồn con người để ta chứng kiến được cái biên giới mong manh giữa thiện, ác, giữa ăn cắp hay không ăn cắp, cái địa giới chỉ mỏng manh như một sợi tóc.
     CÔ HÀNG XÉN
     Đây là một truyện ngắn nổi tiếng của Thạch Lam đă được nhiều người hâm mộ, ca ngợi tấm ḷng hy sinh của người phụ nữ Việt Nam và cũng là một bi kịch cuộc đời không lối thoát.
     Tâm gánh hàng từ chợ băng qua cánh đồng về làng, băng qua sân đ́nh rồi về đến nhà, chia bánh kẹo cho các em. Cô được mẹ già và các em âu yếm săn sóc. Từ ngày gia đ́nh sa sút, ông Tú mắt kém thôi dạy học, cô buôn bán tần tảo để nuôi mẹ và các em.
     Tâm là người con gái xinh đẹp nổi tiếng cả một vùng, thời gia đ́nh c̣n sung túc cô đă được cắp sách đi học, nhưng nay rời bỏ quyển sách để bước chân vào cuộc đời tần tảo hy sinh, không bao giờ nghĩ đến cuộc đời riêng của ḿnh.
     Những ngày phiên chợ, cậu giáo Bài trường làng thường hay lại mua hàng và để ư đến Tâm, khi lên giường ngủ cô cũng có lúc nhớ tới cậu giáo. Vụ gặt xong, cậu giáo nhờ người mối lái đến hỏi Tâm. Bà Tú gọi Tâm vào buồng nói chuyện ấy, cô muốn ở nhà buôn bán trông nom gia đ́nh, thương con bà mẹ bảo cô phải đi lấy chồng.
     Đám cưới cử hành trước tết, ngày về nhà chồng Tâm từ biệt các em. Về nhà chồng mấy hôm nàng lại sốc vác gánh hàng ra chợ. Nhà chồng nàng cũng nghèo, cậu giáo lương dăm bẩy đồng, nàng vừa phải gánh vác giang sơn nhà chồng lại lo cho các em ăn học. Em Lân lên học trường tỉnh, tốn kém hơn. Bà Tú nhắn người bảo nàng gửi tiền thêm, nàng lo quá: mẹ chồng, cậu giáo thường đay nghiến v́ nàng không c̣n tiền đưa.
     Hai năm sau Tâm đẻ con trai, nàng đă già đi nhiều, không c̣n đẹp như xưa. Tâm về nhà thăm cụ tú, các em. Lân xin một chục bạc, Tâm hốt hoảng v́ chồng đă thôi dạy, nàng phải lo gánh vác bên nhà chồng. Lân giận dỗi, nàng đành phải lấy tiền đưa cho em rồi lo âu không biết lấy ǵ bù vào chỗ ấy. Cuộc đời nàng đen tối, khó nhọc như không bao giờ dứt.
     Khác với Khái Hưng, Nhất Linh thường phơi bầy những sai lầm của nền luân lư cổ, ở đây Thạch Lam có khuynh hướng ca ngợi gia đ́nh nền nếp nho phong, những cái hay cái đẹp c̣n rơi rớt lại của một nền văn minh tinh thần đă vang bóng một thời.
     H́nh ảnh cô Tâm gánh hàng xén ra chợ nuôi mẹ, nuôi các em ăn học để sau này đỗ đạt đi làm trên tỉnh giúp thầy mẹ già, không nghĩ đến cuộc đời riêng của ḿnh tiêu biểu cho những cái đẹp tuyệt vời của nền nếp xă hội thời ấy.
     “Tâm thấy vững vàng ở giá trị và ḷng cao quí của ḿnh. Nàng đă đảm đang nuôi cả một nhà”
     Nàng cũng là thể hiện của sự chịu khó nhọc nhằn của những người phụ nữ Việt Nam đảm đang.
     “Sáng sớm hôm sau, trong gió bấc lạnh, Tâm đă mở cổng gánh hàng lên chợ. Sương trắng c̣n đầy ở các ngơ trong làng . . .. . . tất cả cuộc đời nàng lúc nào cũng chịu khó và hết sức, như tấm vải thô dệt đều nhau. Có phải đâu chỉ một ḿnh cô. Trong lũy tre xanh kia, bao nhiêu người cũng như cô, cũng phải chịu khó và nhọc nhằn, để kiếm tiền nuôi chồng, nuôi con, nuôi các em”
     Tâm chỉ nghĩ đến sự hy sinh cho cha mẹ, cho các em không nỡ bỏ nhà đi lấy chồng, bà Tú thương con buộc nàng phải xuất giá. Cô hàng xén xinh đẹp nổi tiếng cả một vùng ngày càng dấn thân vào cuộc đời khó nhọc, một tấn bi kịch không lối thoát. Về nhà chồng được mấy ngày nàng phải quẩy gánh hàng đi bán ngay, cậu giáo Bài lương chẳng bao nhiêu, Tâm lại phải è cổ gánh vác giang sơn nhà chồng:
     “Bây giờ gánh hàng đă trở nên quá nặng trên đôi vai nhỏ bé. Chiếc đ̣n càng cong xuống và rền rĩ. Ngoài giang sơn nhà chồng nàng phải gánh vác, Tâm lại lo sao kiếm được đủ tiền để gửi thêm cho các em ăn học. Trong sương muối sớm, xót và giá lạnh, nàng đă phải bước ra ngơ và đi chợ rồi . . . . . Đời nàng lại đi như trước, chẳng khác ǵ. Những ngày khó nhọc và cố sức lại kế tiếp nhau
     Thật là bất ngờ, một cô gái nết na xinh đẹp, nổi tiếng cả một vùng ngày càng dấn thân vào cuộc đời gian khổ. Đó là thân phận một người phụ nữ một cổ hai cḥng, cuộc đời nàng chỉ toàn là hy sinh gánh vác: Mọi chi tiêu trong gia đ́nh chỉ trông vào nàng: Bà Tú nhắn người bảo Tâm gửi thêm cho em, nàng phải đưa dấu v́ mẹ chồng vàcậu giáo Bài đă bắt đầu nghi ngờ và đay nghiến nàng.
     Nàng đă già đi, nhan sắc phai tàn, đâu c̣n là cô hàng xén xinh đẹp nổi tiếng cả một vùng, tre già măng mọc, nàng nay đă hết thời, đă có những cô gái khác mới lớn tươi tắn và rưc rỡ . . Tác giả cũng ngụ ư về số mệnh con người.
     “Tâm lại nghĩ đến ngày trước kia, h́nh như đă lâu lắm, nàng c̣n là cô hàng xén má hồng, môi đỏ e lệ cúi mặt dưới cái nh́n âu yếm của cậu giáo Bài nho nhă và đứng đắn trong tấm áo lương. Thời ấy bây giờ đâu? Chị Liên may mắn đă lấy được chồng giầu, lên buôn bán trên tỉnh . Chị ấy vẫn trẻ đẹp như xưa. Tâm khẽ thở dài: bây giờ các chị em bạn cũ không c̣n ai ở lại để cùng chia sẻ những nỗi khó nhọc với nàng”
     Tác phẩm như để ca ngợi tấm ḷng hy sinh cao cả của người phụ nữ Việt Nam nhưng chủ đề chính là bi kịch về thân phận con người, về những cuộc đời gian khổ đáng thương điển h́nh là cô hàng xén .
     “Cái ṿng đen của rặng tre làng Bằng bỗng vụt hiện ra trước mắt, tối tăm và dầy đặc. Tâm buồn rầu nh́n thấu cả cuộc đời nàng, cuộc đời cô hàng xén từ tuổi trẻ đến tuổi già, toàn khó nhọc và lo sợ, ngày nọ dệt ngày kia như tấm vải thô sơ. Nàng cúi đầu đi mau vào trong ngơ tối”
     Cô Hàng Xén, một trong những đoản thiên hay nhất của nền văn chương Việt Nam đă cho ta thấy giá trị hiện thực tuyệt vời trong nghệ thuật tả chân của Thạch Lam. Một tác phẩm văn chương nhỏ bé đă làm sống lại cả một xă hội c̣n đượm những giá trị hy sinh cao đẹp, di sản của một nền văn minh tinh thần nay c̣n đâu? chúng ta không khỏi bùi ngùi cho thân phận bi đát của con người và cảm thấy nuối tiếc cho những giá trị cao cả tuyệt vời của nền văn minh tinh thần ấy nay đă bị chôn vùi dưới lớp cát bụi của thời gian.
     TỐI BA MƯƠI
     Một truyện ngắn đặc sắc, cảm động đầy nước mắt về thân phận của những người cùng mạt tận đáy xă hội.
     Liên và Huệ, hai chị em họ, bỏ nhà đă bẩy tám năm nay sống đời giang hồ trụy lạc. Liên mua đồ cúng giao thừa về khi Hậu c̣n đang ngủ. Họ dở các gói thức ăn ra, nào lạp xưởng, bánh chưng, ḍ lụa.
     Huệ rớm nước mắt nhớ tới thời thơ ấu, nàng mặc áo mới ngày mồng một tết . . nghĩ đến đấy tâm hồn nàng bỗng u ám nặng trĩu.
     Họ bầy đồ cúng lên bàn: đĩa cam quít, bánh chưng, lạp xưởng rồi cắm hương lên tường cúng. Người bồi nhà chứa chào các cô về ăn tết, chỉ c̣n lại hai chị em trong căn nhà hoang vắng. Mùi hương tỏa ra khiến họ nhớ đến những ngày cúng giỗ ở nhà xa xưa.
     Liên đứng trước bàn thờ một lúc rồi khóc nấc lên. Hai chị em tủi thân ôm nhau khóc trong tiếng pháo giao thừa nổ vang.
     Đây là tấn bi kịch cuộc đời tội lỗi đáng thương của hai cô gái như đă bị xă hội bỏ quên trong khi mọi người đang tưng bừng đón giao thừa, đón những ngày thiêng liêng, vui tuơi nhất của một năm.
     “Nàng nh́n quanh căn pḥng bẩn thỉu. Dưới ánh ngọn đèn mờ, lỏng chỏng các đồ đạc quen thuộc; cái giường Hồng Kông cũ đồng han và rỉ sạm, cái bàn ghỗ ẩm ướt ở góc tường, hai cái ghế long chân. Liên nghĩ đến sự trơ trọi của đời ḿnh. Tết đến nơi rồi. Tết đến thăm nàng ở đây, trong căn buồng nhà săm này cũng như đến những nơi thơm tho đầm ấm’’
     Hai chị em họ xa nhà từ bao lâu nay; một người mẹ chết, cha lấy vợ khác không biết ở đâu, người kia c̣n cha mẹ nhưng không dám về, họ cô đơn trơ trọi đón xuân trong căn pḥng lạnh lẽo này và trạnh ḷng nghĩ đến thân phận hẩm hiu của ḿnh.
     “Cái vắng lạnh như mênh mông ra tận đâu đâu, ở khắp cả các phố Hà Nội đêm nay, Huệ tưởng đến những căn nhà ấm cúng và sáng đèn, then cửa cài chặt, mọi người trong nhà đang tấp nập sửa soạn đón năm mới trong sự thân mật của gia đ́nh. Chỉ có hai chị em nàng xa cửa xa nhà”
     Ở Thạch Lam ta thấy một sự hiện thực chua chát và tàn nhẫn, thật không c̣n ǵ cay đắng hơn.
     “- Có gạo đây. Nhưng đổ vào cái ǵ bây giờ?
     Hai chị em nh́n quanh gian buồng nghĩ ngợi, Liên bỗng reo lên.
     - Đổ vào cái cốc này. Phải đấy, rất là . . .
     Nàng im bặt dừng lại. H́nh ảnh ô uế vừa đến trí nàng. Cái cốc bẩn ở góc tường, mà cả đến khách làng chơi cũng không thèm dùng đến, nàng định dùng làm bát hương cúng tổ tiên”
     Sống trong một vũng bùn nhơ bẩn, họ tiếc thương quăng đời trong sạch đă mất đi mà không sao lấy lại được, tâm lư chung những kẻ đă mất quá khứ tươi đẹp của ḿnh.
     “Huệ nhắm mắt lại. V́ trông mưa bụi bay hay v́ nàng khóc thật? H́nh như có chút nước mắt vừa rớm ở mi nàng. Huệ chớp khẽ rồi nhớ đến cuộc đời ḿnh, lúc trẻ thơ, lúc c̣n con gái ở nhà quê, một buổi sáng mồng một tết - Nàng không nhớ rơ năm nào, nhưng đă lâu lắm rồi th́ phải - nàng mặc áo mới đứng trên thềm nh́n mấy bông hoa đào nở ở trước vườn”
     Hoặc như .
     “Khói hương lên thẳng rồi tỏa ra mùi thơm ngát đem lại cho hai nàng kỷ niệm những ngày cúng giỗ ở nhà, khi hai chị em c̣n là những cô gái trong sạch và ngây thơ”
     Hai con chim lạc loài trơ trọi, lạc lơng giữa đêm giao thừa tưng bừng rộn ră khiến ta tưởng như họ là nạn nhân của cuộc đời, của xă hội và thấy xót xa cho cái thân phận cô đơn lạnh lẽo ấy đă bị đời khinh thị rẻ rúng.
     “Nàng bỗng nấc lên rung động cả hai vai, rồi gục xuống ghế, tay ấp mặt. Những giọt nước mắt nóng chảy tràn mí mắt nàng không giữ được; Liên cảm thấy một nỗi tủi cực mênh mông tràn ngập cả người, một nỗi thương tiếc vô hạn; tất cả thân thế nàng lướt qua trước mắt với những ước mong tuổi trẻ, những thất vọng chán chường.
     Huệ nh́n Liên rồi nhẹ nhàng đến gần, buồn rầu vỗ vai bạn:
     - Liên khóc làm ǵ nữa buồn lắm.
     Tiếng nàng cũng cảm động nghẹn ngào. Dưới bàn tay thân mật của bạn, Liên càng nức nở. Hai chị em giờ này cảm thấy trơ trọi quá. Liên ngửng mặt lên nh́n Huệ, cố gượng một nụ cười héo hắt:
     - Chị cũng khóc đấy ư?
     Huệ gục xuống vai bạn không trả lời. Nước mắt cũng ứ lên rồi lặng lẽ trào ra má. Nàng quàng tay ôm hết sức chặt lấy Liên”
     Tấn bi kịch đầy nước mắt cuộc đời hai người con gái đáng thương lỡ sa chân xuống hố sâu tội lỗi, ngụp lặn trong bể khổ mênh mông, một tác phẩm tuy ngắn ngủi nhưng cũng chan chứa t́nh thương yêu đồng loại.
     DƯỚI BÓNG HOÀNG LAN
     Thanh nghỉ làm về quê thăm bà, bà cụ già tóc bạc phơ chống gậy mừng rỡ lại đón cháu, chàng rửa mặt. Thanh vắng nhà đă gần hai năm, cảnh vẫn y như cũ, bà chàng vẫn tóc bạc phơ, hiền từ. Căn nhà, thửa vườn là nơi mát mẻ hiền lành, bà vẫn đợi cháu trong t́nh thương tŕu mến.
     Chàng nằm nghỉ trên giường nh́n ra ngoài khung cửa sổ thấy cây hoàng lan cao vút, mùi hương thơm thoang thoảng đưa vào. Chàng cảm động v́ bà yêu cháu quá.
     Nga, cô gái hàng xóm thấy chàng về sang chơi, bà chàng mời cô ăn cơm. Cơm nước xong Thanh dắt nàng đi thăm vườn, chàng thấy tóc nàng thơm như hoa hoàng lan . Thanh và Nga vít cành hái hoa.
     Hôm sau Thanh lên tỉnh, chàng gửi lời chào Nga và biết rằng nàng vẫn nhớ mong chàng như trước.
     Đây là một áng văn tao nhă tuyệt vời chưa từng thấy trong nền văn chương Việt Nam, một thế giới vô cùng thi vị thanh tao đầy những hương thơm của hoa hoàng lan, thiên lư.
     Một truyện t́nh cảm thật đơn sơ nhưng đậm đà, một t́nh cảm khác lạ, t́nh bà cháu dịu dàng tŕu mến .
     “Thanh bước xuống dưới giàn thiên lư. Có tiếng người đi, rồi bà chàng, mái tóc bạc phơ, chống gậy trúc ở ngoài vườn vào. Thanh cảm động và mừng rỡ chạy lại gần.
     - Cháu đă về đấy ư?
     Bà cụ thôi nhai trầu, đôi mắt hiền từ dưới làn tóc trắng đưa lên nh́n cháu, âu yếm và mến thương.
     - Đi vào trong nhà không nắng cháu.
     Thanh đi bên bà, người thẳng, mạnh, cạnh bà cụ chống gậy c̣ng. Tuy vậy chàng cảm thấy chính bà che chở cho chàng, cũng như những ngày chàng c̣n nhỏ”
     Thanh vắng nhà gần hai năm nay, chàng làm việc trên tỉnh và mong đến ngày nghỉ để t́m lại t́nh thương tŕu mến của bà già mái tóc bạc phơ:
     “Căn nhà với thửa vườn này đối với chàng như một nơi mát mẻ và hiền lành, ở đấy bà chàng lúc nào cũng sẵn sàng chờ đợi để yêu mến chàng”
     Hoặc như.
     “Nghe tiếng bà đi vào, Thanh vừa nằm yên giả vờ ngủ. Bà lại gần săn sóc buông màn . . . . Chàng cảm động gần ứa nước mắt. Bà yêu thương cháu quá, giờ chỉ có ḿnh cháu với ḿnh bà”
     Chàng về quê cũng như để t́m lại t́nh cảm ngây thơ, trong trắng với cô em hàng xóm mà chàng đôi lúc tưởng như em ruột ḿnh.
     “Thỉnh thoảng chàng nh́n đôi môi thắm của Nga, hai má hồng và nụ cười tươi nở, nàng lại nh́n Thanh, một chút thôi, nhưng biết bao âu yếm.
     Ngoài vườn, trời vẫn nắng. Giàn thiên lư pha xanh một bên tá áo trắng của Nga. Những búp hoa lư non và thơm rủ liền trong giàn, lẫn vào đám lá. Gạch mát và phủ rêu khiến Thanh nhớ lại hai bàn chân xinh xắn của Nga ngày nào đi trên đó. Hai bàn chân nhỏ, lấm tấm cát, để dấu tự ngoài ao trở về”
     Khác với không khí lăng mạn trong các tác phẩm của Nhất Linh, Khái Hưng. T́nh yêu của Thạch Lam ở đây thanh cao, chân thực và thơm tho như mùi hoa hoàng lan thoang thoảng đâu đây, nó vừa là t́nh yêu, t́nh hàng xóm, t́nh anh em và t́nh người.
     “Bữa ăn xong, Thanh với Nga trở lại thân mật như khi c̣n nhỏ. Thanh dắt nàng đi xem vườn; cây hoàng lan cao vút, cành lá rủ xuống như chào đón hai người. Có lúc gần nhau, Thanh thấy mái tóc Nga thoang thoảng hương thơm như có giắt hoàng lan. Nhưng hoa lan chưa rụng, vẫn c̣n tươi xanh ở trên cành. Nga bảo Thanh.
     - Những ngày em đến đây hái hoa, em nhớ anh quá.
     Thanh chẳng biết nói ǵ, chàng vít một cành lan xuống giữ ở trong tay Nga để t́m hoa, rồi nhẹ nhàng buông ra cho cành lại cong lên. Nắng soi vào hai người, nhưng dưới chân, đất vẫn mát như xưa”
     Dưới Bóng Hoàng Lan không phải một mối t́nh lăng mạn tha thiết, nhưng một t́nh yêu ngây thơ, trong trắng, chất phác, hồn nhiên trong cảnh thanh cao, thơm ngát của thôn quê khiến ta mơ mơ màng màng như lạc vào cơi thần tiên.
     “Đêm ấy, một bà, một cháu với một cô láng giềng chuyện tṛ dưới bóng đèn măi tới khuya. Khi trăng lên, qua vườn Thanh tiễn Nga ra đến cổng, đi qua hai bên bờ lá đă ướt sương. Mùi hoàng lan thoang thoảng bay trong gió mát. Không lưỡng lự, Thanh cầm lấy tay Nga để yên trong tay ḿnh. Nga cũng đứng yên lặng. Lúc lâu Nga rút tay khẽ nói .
     - Thôi em về!”
     Căn nhà miền quê, thơm tho xinh đẹp tràn trề t́nh cảm là nơi Thanh trở về nghỉ ngơi sau thời gian làm việc để hưởng những ngày tươi đẹp.
     Dưới Bóng Hoàng Lan, đoản thiên thanh tao và trang nhă nhất của Tự lực Văn Đoàn, của nền văn chương Việt Nam.
     Tác giả Nhà Văn Hiện Đại đă dành cho tập truyện ngắn Sợi Tóc một địa vị rất cao trong văn chương Việt Nam, và cho tới nay chúng thấy h́nh như ít có tác phẩm nào sánh kịp. Các đề tài khác biệt nhau: xă hội, bi kịch, t́nh cảm y như đóa hoa ngũ sắc rực rỡ đă thể hiện cái thiên tài hiếm có của Thạch Lam, từ thanh cao cho đến ô trọc đều đă được ông diễn đạt một cách phong phú, sâu sắc. Nghệ thuật Thạch Lam mang nhiều ư nghĩa thâm sâu và sáng sủa, có lúc thật dễ thương, ngọt ngào tràn đầy t́nh cảm dạt dào, có lúc thật phũ phàng tàn nhẫn.
     Trọng Đạt