Quốc Gia Hành
Chánh    >> Home


HẠNH - Tác Phẩm Đắc Ư Nhất của Khái Hưng  

       Khái Hưng (1890–1947) được coi như cột trụ của Tự Lực Văn Đoàn, ông trước tác rất nhiều, khoảng gần hai mươi tiểu thuyết, truyện ngắn  và tuồng kịch . . .  Đủ loại đề tài từ cảnh chùa chiền đến thôn quê, thế giới giầu sang huy hoàng tráng lệ. Ông có khuynh hướng lăng mạn và mô tả tâm lư sâu sắc.
       Hạnh là cuốn truyện ngắn chưa tới một trăm trang nhưng theo ư kiến của một nhà phê b́nh trong nước nó lại được coi là tác phẩm đắc ư nhất của Khái Hưng, một truyện tâm lư sâu sắc viết vào năm 1940, Hạnh cũng là một hài kịch vui tươi đầy ư nghĩa cho ta thấy biệt tài của Khái Hưng, ông đă tạo lên một thế giới thật thơ mộng trong trí tưởng tượng của những người suy tư, mơ mộng viển vông. Độc giả như lạc vào một thế giới không biết đâu là mơ, đâu là thực, một thế giới bay bướm lăng mạn viển vông nhưng cũng rất chân thực.
      Xin sơ lược.
      Hạnh sinh ra trong một gia đ́nh trưởng giả, hồi chàng ra đời suưt bỏ mạng và làm mẹ chết lây, thầy thuốc cứu được cả hai, v́ sự may mắn ấy cha chàng là ông phán đă đặt tên cho chàng là Hạnh. Trong gia đ́nh chàng bị mọi người ghét bỏ đánh đập trêu ghẹo Hạnh . . tính t́nh cậu nhút nhát. Trong bữa ăn Hạnh cũng thường bị mẹ bắt bẻ, chửi mắng. Chàng học khá nhưng cũng bị thầy giáo và bạn bè hành hạ . . Thế rồi chàng đậu bằng thành chung được bổ làm thầy giáo.
     Một hôm trời mưa, Hạnh đi xe đạp xuống một cái dốc dài, ngă văng vào sườn đồi ngất xỉu. Khi tỉnh dậy, chàng mới biết bị vỡ đầu, nằm trên giường nệm ấm cúng trong một đồn điền. Bà chủ đồn điền, một thiếu phụ trẻ đẹp và cô em chồng dễ thương đă băng bó cho chàng, họ cũng là những người có tŕnh độ, nhân đức.
     Chàng được hai người đàn bà chăm sóc chu đáo. Ông chủ đồn điền đă cho gia nhân khiêng Hạnh vào rồi lái ô tô lên tỉnh mời bác sĩ về chích thuốc cho chàng. Họ hỏi thăm Hạnh, chàng cho biết ḿnh là giáo học trường huyện . Hạnh thấy tâm hồn lâng lâng vui sướng v́ xung quanh ḿnh toàn là những người tử tế.
     Bà chủ đồn điền thường vào pḥng trông nom săn sóc Hạnh, chàng sợ người ta ngờ vực nên bèn xin ra đi ngày mai. Đứa con trai lên sáu ngồi vào ḷng bà chủ khiến cho chàng hồi tưởng lại thời thơ ấu lạnh lẽo của ḿnh bên cạnh bà vú em cục cằn hôi hám.
     Người tớ gái mang bánh ḿ sữa vào mời chàng sơi. Họ quí trọng chàng như thượng khách, sáng hôm sau Hạnh xin phép ra đi v́ hôm trước đă lỡ nói có việc cần lên tỉnh, bà chủ thấy chàng c̣n yếu muốn giữ lại nhưng chàng nhất định đi.  Họ mời chàng rửa mặt ăn sáng. Cho tới nay cha mẹ và gia đ́nh Hạnh vẫn lănh đạm với chàng, được nhà bà chủ đồn điền ưu ái chàng thấy hân hoan sung sướng lạ thường. Ông chủ c̣n ngủ li b́ v́ tối qua thức khuya đánh bài, bà chủ dùng quà sáng và trà tầu với khách. Chủ và khách ăn nói giữ ǵn từng li từng tí. Họ nói chuyện uống trà săn bắn.
     Bà chủ muốn giữ lại đến chiều nhưng Hạnh xin đi v́ hôm trước đă lỡ nói có việc cần lên tỉnh, bà chủ băng bó lại cho Hạnh rồi cùng cô Lan  em chồng tiễn chàng ra cổng. Hạnh thấy họ ăn mặc đẹp trang điểm phấn son.
     Hạnh ngỏ ư muốn trả tiền thuốc cho ông đốc tờ nhưng bà chủ gạt đi bảo chẳng đáng bao nhiêu vả lại chồng bà và quan đốc tờ là chỗ thân giao.
     Hạnh lên xe đi, bà chủ nói khi nào rảnh mời chàng ghé lại đồn điền chơi. Đến quán cuối dốc đồn điền chàng vào uống nước, được bà chủ quán cho biết ông bà Lâm chủ đồn điền nhân đức lắm, hay giúp đỡ làm phúc cho người ta. Ra khỏi quán chàng vẫn mơ màng nhớ tới buổi tiễn đưa của bà chủ đồn điền và cô Lan. Chàng gặp một người học tṛ, nhớ tới cái đời dạy học buồn tẻ giữa đám học tṛ không thân không thiết . . . Hạnh lại mơ màng nhớ tới cái pḥng ấm cúng thơm tho trong đồn điền và hai người đàn bà dịu dàng âu yếm như hai người mẹ hiền.
     Hạnh đến trường dậy học, người khán hộ thay băng cho chàng, chàng xin giữ cái băng cũ làm kỷ niệm . . . chàng trở về lớp học với bọn học tṛ nghịch ngợm và bớt gay gắt cáu kỉnh với chúng. Sau buổi chiều thứ sáu, Hạnh về nhà tối nằm cứ mơ tưởng tới bóng hai người đàn bà dịu dàng ở đồn điền hôm nào. Quư bạn chàng rủ lên tỉnh chúc tết tây ông thanh tra học chính, họ đi ngang qua đồn điền ông Lâm, ghé quán đầu dốc ăn xôi Hạnh bồi hồi xúc động, vào đến tỉnh pháo nổ ran khắp nơi. Hạnh nói với bạn chàng muốn về sớm để đọc tiếp cuốn tiểu thuyết đang xem dở. Được tin ông thanh tra về Hà Nội, Hạnh mừng lắm, chàng bắt tay bạn xin về. Qua chợ, ăn một tô phở rồi lên xe đạp, trong ḷng hân hoan phấn khởi, chàng hát nghêu ngao tiếng Pháp  ‘ta sung sướng thay ’. . . Lần đầu tiên trong đời chàng thấy ḿnh sung sướng vô cùng. . . tới gần đồn điền ông Lâm, chàng mơ được bà chủ và cô Lan ra đón tiếp mời vào chơi,  thăm pḥng ăn, pḥng khách . . thăm cái pḥng ḿnh đă ở trước đây . . .
     . . Bỗng bánh xe vấp phải ḥn đá, Hạnh sực tỉnh cơn mơ . . .
      Chàng xuống xe bước tới cổng đồn điền, bà chủ đang ngồi chọn mua củ cải, chàng ngả mũ chào, bà lạnh lùng đáp lễ rồi lại cúi xuống thùng củ cải.  Chàng vỡ mộng, người ta đă quên chàng, Hạnh cho thế là thoát nợ . .
.
      So với những tác phẩm đầu  của Khái Hưng  như Hồn Bướm Mơ Tiên  (1933), Nửa Chừng Xuân (1934), Hạnh viết năm 1940, có sáu bảy năm sau nhưng  bút pháp của ông đă đạt những bước tiến thật dài đánh dấu sự trưởng thành già dặn của nghệ thuật cũng như kỹ thuật sáng tác.
      Hành văn linh động, chau chuốt, gợi h́nh. .  khó mà t́m ra được một yếu điểm nhỏ như thí dụ điển h́nh dưới đây:
    . . một lát sau bà chủ và Lan cùng vào pḥng; Lan nói như reo mừng:
        - Ông giáo đă dậy được!
        Hạnh vội khoác cái áo da sù lên ḿnh, rồi nghiêng đầu chào, bà chủ hỏi:
        - Ông c̣n đau không?
        - Thưa bà tôi khỏi hẳn rồi. . . chỉ c̣n hơi rức đầu thôi.
        - Vậy ông cứ nằm nghỉ ở đây, bao giờ khỏi hẳn hăy đi, ông đừng ngại điều ǵ hết, cứ coi như ở nhà!
        Hạnh ấp úng:
       - Thưa bà nếu không có ông bà cứu giúp . . th́ . . thực ơn ông bà . .
       - Thưa ông! nói ơn với huệ làm ǵ! giúp đỡ nhau trong khi hoạn nạn đó là bổn phận của mọi người. À! thưa ông hôm qua ông có ngủ được không?
       - Cám ơn bà, tôi ngủ nhiều lắm, nửa đêm thức dậy chỉ độ mười phút rồi lại ngủ ngay.
       Lan nh́n chị dâu:
      - Chừng ông giáo thức dậy lúc anh về!
     Bà chủ tiếp luôn:
     - Vâng. . . chính thế phải không? thưa ông chúng tôi làm mất giấc ngủ của ông?
      Hạnh vội đáp:
      - Thưa bà không ạ!’’

      Những lời đối thoại trơ chu nhẹ nhàng như ḍng suối chảy lại rất gợi h́nh cho ta thấy hiện ra một xă hội sang trọng, quyền quí, lễ nghĩa với tất cả những cái hay cái đẹp của nó. Mời quí vị thưởng thức tiếp đoạn văn dưới đây để thấy bút pháp của Khái Hưng sau bảy tám năm cầm bút, nghệ thuật của ông đă già dặn như thế nào:
      “Bà chủ rót nước chè ra ba chén và nói:
      - Ông tha lỗi cho nhà tôi! Nhà tôi chưa dậy v́ hôm qua thức quá khuya.
      Hạnh hấp tấp toan đáp ‘thưa bà tôi biết thế’ nhưng chàng giữ ngay lại được và mừng thầm rằng đă may mắn tránh thoát khỏi được điều lầm lỡ.
       - Mời ông nếm thử chè nhà!
       Tiếng nhà Hạnh nghe thân mật quá, và tự nhiên chàng sung sướng.
      - Thưa ông năm nay tôi bắt đầu làm ‘’ the’ noir ‘’, chắc chưa được khéo, chắc c̣n vụng!
      Hạnh vội đáp :
    - Thưa bà khéo đấy chứ!. . .
      Bà chủ mỉm cười, cái mỉm cười tiếp khách. Nhưng Hạnh cho là một cái mỉm cười chế nhạo v́ chàng nhận thấy rằng câu khen của ḿnh hớ quá, vô lư quá, đă uống đâu mà biết khéo hay vụng! chàng liền nói chữa:
      - Thưa bà hương chè bốc lên thơm ngát!
      - Vâng thưa ông hương ‘’ the’ noir ‘’(trà đen) , tôi vẫn yêu thương hương ‘’ the’ vert’’(trà xanh).

       Hạnh lặng lẽ nâng chén nước để khỏi phải trả lời v́ chàng chẳng biết ‘’the’ noir’’ là chè ǵ.
      - Ấy thưa ông chưa có đường . . thưa ông phải dùng hai miếng mới đủ ngọt”
     
Mặc dù chỉ là một truyện ngắn chưa được trăm trang nhưng việc xây dựng nhân vật lại rất có hồn, thật khéo léo khiến cho giá trị tác phẩm tăng hẳn lên bội phần.
      Hạnh là con người bất hạnh, thiếu t́nh thương từ khi lọt ḷng, bị đời hất hủi . . . một con người đáng thương, một tâm hồn yếu đuối nhu nhược do hoàn cảnh gây ra. Hồi bà cụ sanh chàng, suưt nữa bà chết lây, cha chàng bảo thầy thuốc chỉ cần cứu bà mẹ nhưng may mắn thay cả hai mẹ con đều sống, cho là chàng may mắn nên mới đặt tên là Hạnh, v́ thế chàng bị ruồng rẫy, hành hạï, bà mẹ đôi khi phát cho cu cậu mấy cái những lúc cậu khóc nhè.
     Thời thơ ấu, không ai ưa Hạnh, cậu nhút nhát sợ sệt hay quấy khóc. Khi ăn cơm thường bị bà phán mắng mỏ  “thằng này háu ăn . . thằng Hạnh cứ gắp ḍ măi, thôi nhường cho em” . . . Hạnh ít khi được ăn miếng ngon.
     Hạnh lại thông minh học khá hơn anh em, ở trường học chàng cũng bị thầy giáo bạn học ăn hiếp chèn ép, nhưng Hạnh lại thành công, đậu luôn hai bằng thành chung và trung đẳng tiểu học, được bổ đi làm thầy giáo huyện. Hạnh thành công về đường học vấn nhưng cuộc đời của chàng thật buồn tẻ đáng thương:
     “Vả trong đời chàng, trong cái đời nhạt nhẽo, tẻ ngắt của chàng , cái ǵ cũng không đáng kể, cả những thống khổ về thể chất và tinh thần.
      Những cái đau đớn khổ sở ấy không đủ lực lượng để khiến được Hạnh buồn phiền đến mất ngủ chăng?
      Hồi tưởng lại thời thơ ấu và cố t́m ra những nỗi thống cực, chàng chỉ nhớ một mớ
cảm giác lờ mờ: Những sự hành hạ, ức hiếp đă biến trong lănh đạm, trong quên lăng”
       Ngay về t́nh phụ tử, t́nh cảm thân thiết và cao quí nhất của gia đ́nh chàng cũng không có; chàng là người thiếu t́nh thương trên cơi đời này:
      “Hạnh nhớ một lần đến thăm một người vừa mồ côi cha, chàng thấy bạn gào khóc thảm thiết và lăn vào ôm lấy thây cha rồi ngất đi. Chàng cho có lẽ người ta chỉ đau đớn  v́ những sự đau đớn to tát về tinh thần mà thôi. Nhưng nghĩ đến cha, đến hết mọi người sống quanh ḿnh, Hạnh không thấy một ai yêu mến ḿnh để lúc chết ḿnh có thể thương tiếc khổ sở được. Chàng kết luận: ḿnh là một người không vui, không buồn, hay có vui có buồn, th́ cái vui cái buồn cũng vô vị”
       Cho tới khi ông bà phán đă già về hưu ở nhà quê, dù chàng có về thăm ông bà hay không cũng vậy, ông bà vẫn chẳng lưu ư đến sự có mặt của chàng:
       “Nhưng hai năm nay Hạnh chỉ ở nhà vừa đúng ba ngày tết. Chàng nói với cha mẹ rằng nghỉ hè chàng bận dậy tư không về được, cha mẹ chàng cũng không bắt bẻ, hơn thế, chẳng thèm lưu ư đến sự có mặt của chàng ở nhà. Hạnh không lấy thế làm nhục. . . cha mẹ anh em đă chót lănh đạm với ḿnh ngay từ thời ḿnh c̣n nhỏ th́ nay cũng khó ḷng mà ân cần tử tế với ḿnh được”
      Chàng chân thật, thông minh nhưng nhút nhát lạ thường nhất là trước mặt đàn bà con gái.  Hồi c̣n học sinh, nhà trường tiêm thuốc ngừa dịch tả thế mà chàng sợ quá chạy trốn.
      Khi bị tai nạn ngă xe, được ông chủ đồn điền đem về nhà, bà chủ và cô em chồng săn sóc chu đáo v́ t́nh người th́ chàng tưởng như lạc vào cơi Thiên Thai, chưa bao giờ chàng được ngưới ta quí mến, chiều chuộng như thế nhất là họ lại dễ thương xinh đẹp.
      “Cả hai cùng vào pḥng. Người đàn bà nhỏ nhắn, vào trạc ba mươi tuổi. Da trắng hồng. Dưới đôi mi bán nguyệt hai con mắt sáng ngời cười nh́n thẳng vào mặt Hạnh, khiến chàng lim dim nhắm mắt lại”
      Chúng ta hăy thưởng thức bút pháp mê ly tuyệt vời của tác giả dưới đây. Nó diễn tả  chân thực tâm lư một người cô độc, thiếu t́nh thương lần đầu tiên trong cuộc đời được hưởng sự nâng niu chiều chuộng của hai người đàn bà xinh đẹp mà chàng tưởng rằng họ yêu thương quí mến ḿnh:
        “Thiếu phụ đặt ghế ngồi liền bên giường trong khi Lan rót một cốc nước chè nụ nóng đem lại. Hạnh toan ngồi dậy đỡ lấy. Nhưng thiếu phụ vội kêu:
        - Ấy không ngồi được đâu.
      Rồi tay phải nàng từ từ nâng đầu Hạnh lên, tay trái cầm cốc nước ghé vào môi chàng.
       - Ông nên uống thong thả.
       Lần đầu tiên trong đời, Hạnh được chăm nom dịu dàng, hơn thế, được tay một người đàn bà mơn trớn. Chàng sung sướng chảy nước mắt.
      Thiếu phụ khẽ hỏi:
     - Ông c̣n đau lắm?
       Hạnh nghẹn ngào đáp:
      - Không cảm ơn bà!  ‘’
    
Cả ba nhân vật chính đều là người có tŕnh độ, nhân cách, Hạnh đậu bằng Diplôme và Brevet năm 1930, cô Lan học năm thứ tư trường Đồng Khánh, bà chủ làm cô đỡ.
      Hạnh nghĩ thầm:
   “Thảo nào mà họ thành thạo, một người làm cô đỡ, một người học năm thứ tư” 
     Mặc dù sống trong một thế giới thần tiên mơ mộng giửa hai người đàn bà xinh đẹp trong các buổi nói truyện về uống trà, săn bắn, tiêu khiển nhưng Hạnh bản chất vẫn là nhút nhát, chỉ sợ người ta ngờ vực, chàng vội xin đi mặc dù bà chủ thực t́nh muốn giữ lại:
       - Giá ông ở lại chơi đến chiều . . . c̣n nghỉ lễ Noel th́ tưởng ông cũng chả vội ǵ”
      Bà chủ băng bó lại cho Hạnh và buổi tiễn đưa, kẻ ở người đi thật là chan chứa t́nh người và tuyệt đẹp y như trong tranh vẽ, mời quí vị thưởng thức bút pháp kỳ diệu của Khái Hưng:
      Bà chủ và Lan đưa chàng ra vườn cam để ra cổng. Hạnh đứng lại khen:
      - Ông bà có vườn cam đẹp quá!
     Rồi nói xin vài quả. Nhưng bà chủ đáp cam c̣n xanh chưa ăn được. Bà mỉm cười tiếp luôn:
      - Tôi cũng muốn biếu ông mươi quả về làm kỷ niệm . . . chuyến ngă xe, nhưng sợ ông nếm thấy chua lại tưởng cam đồn điền tôi không ra ǵ.
     Hạnh cho chữ ‘kỷ niệm' âu yếm quá! Nhưng ư nghĩ ấy vụt làm cho chàng bẽn lẽn. Chàng yên lặng nh́n theo những luống cam trồng thẳng hàng quanh vườn đồi thoai thoải . . . cành nặng chĩu những quả tṛn và béo”

      Dưới đây, những cảm nghĩ mơ mộng tuyệt vời của một bộ óc yếu đuối đầy tưởng tượng mỹ miều, nó khiến cho đời chàng tươi và đáng sống hẳn lên:
      “Bất giác Hạnh liếc nh́n bà chủ đồn điền và Lan. Hai người cùng trang điểm khác hôm trước: dung nhan không để mộc mạc, y phục không để xuyềnh xoàng. Cái áo dạ mầu nâu hồng của bà chủ đồn điền, Hạnh cho là rất nhă nhặn. Đứng cạnh bà, Lan mặc chiếc áo kiểu mới màu đỏ thắm. Mà lạ thực, Hạnh không thấy nhan sắc Lan tầm thường như hôm qua nữa. Nàng đă trở nên một thiếu nữ xinh đẹp, một thứ xinh đẹp khỏe khoắn, tươi tốt như những quả cam đầy nước ngọt rung rinh đầu cành mềm, trong nắng buổi sớm mai. Và Hạnh ví ngay nàng với một cô dâu mới”
      
Và rồi cái thế giới mê ly huyền ảo ấy cứ ám ảnh tâm hồn Hạnh, sống trong giấc mộng vàng muôn hồng ngh́n tía chàng thấy yêu đời dạt dào hơn trước, cuộc đời trước đây chỉ toàn là cô đơn, trống trải:
       “Hạnh dắt xe đạp lên dốc, ḷng buồn rười rượi. Cái cảnh từ biệt bà chủ đồn điền và Lan c̣n như vẽ ra trước mắt chàng . . . .
   . . . . Tự nhiên sau những ư nghĩ chán nản ấy, cái pḥng ấm cúng, thơm tho, yên lặng hiện ra trong kư ức Hạnh. Hiện ra cùng với hai người đàn bà dịu dàng, âu yếm như người mẹ, thân mật như người chị, ngoan ngoăn như người em, nhất là đẹp mơ màng như người t́nh trong mộng. Nhưng đó chỉ là những h́nh dung từ trong tiểu thuyết. Hạnh nhận thấy thế, và càng ngẫm nghĩ Hạnh càng tủi thân . Không bao giờ mẹ chàng đă âu yếm với chàng, chị chàng đă thân mật với chàng . . Ư nghĩ chàng lại soắn lấy hai người đàn bà và chàng cố nhớ xem những cử chỉ và ngôn ngữ của hai người ấy có giấu chút t́nh cảm ǵ đối với ḿnh không.
       Hạnh nhận thấy có nhiều cảm t́nh và chàng sung sướng tự yêu ḿnh: Không bao giờ chàng đă yêu chàng như thế”.

     Hạnh đến trường học, người khán hộ thay băng cho chàng, chàng xin giữ cái băng cũ làm kỷ niệm những ngày thần tiên ấy:
     “Mặt Hạnh nóng bừng và Hạnh ấp úng.
     - Giữ . . . kỷ niệm!
  . . . . giữa đường chàng dừng lại giở ra ngắm nghía nắm vải bông cũ c̣n dính ít bông. Một cảm giác buồn phảng phất trong tâm hồn chàng, một cảm giác mơ màng như giấc chiêm bao”

       Cái giấc mộng muôn hồng ngh́n tía ấy theo đuổi chàng măi măi, chàng đă lạc vào thế giới thần tiên y như  Lưu Nguyễn đời xưa vào cơi Thiên Thai vậy:
       “Liền mấy đêm nay, mỗi lần kéo chăn lên cằm. Hạnh không sao không nhớ cái pḥng ấm áp và hai người đàn bà xinh tươi ở nơi đồn điền. Rồi chàng nằm mơ mộng miên man cho tới khuya mới ngủ được .Có khi trong giấc chiêm bao hai người đàn bà vẫn không rời chàng ra, đến tha thướt quanh quẩn bên ḿnh chàng . . . mấy quyển tiểu thuyết chàng xem cả rồi. Quyển  Roman d’un jeune homme pauvre, chàng đă xem đến hai lượt: Chàng hầu như thuộc ḷng các đoạn trong truyện, chàng tưởng như ḿnh đă sống với các nhân vật thân yêu . Và nay không hiểu sao, chàng thấy cô con gái trong lâu đài cổ giống hệt người đàn bà nhỏ nhắn xinh đẹp ở đồn điền, giống cả dung nhan lẫn tính t́nh”
      Hôm theo anh bạn lên tỉnh chúc tết tây ông thanh tra học chính, ngang qua đồn điền ông Lâm, chàng mơ tưởng ngay tới h́nh bóng hai người đàn bà trong mộng:
       “Chàng nghĩ thầm ‘chắc tối qua họ tiệc tùng với nhau ở đồn điền! . . . Thế nào chẳng có hai người đàn bà!’ tự nhiên Hạnh ghen với ông thầy thuốc, ghen cả với ông chủ đồn điền”.
     Và một mối t́nh đă chớm nở trong ḷng chàng thanh niên ngây thơ, chân thật này:
     “Hạnh băn khoăn khó chịu gần như tự cáu kỉnh với ḿnh ‘ Rơ khỉ quá! vô lư quá’. Nhưng chính chàng cũng không biết vô lư về điều ǵ. H́nh như có một sự liên tưởng đưa tâm tư chàng tới hai người đàn bà ở đồn điền và tự nhiên chàng buồn. Cái buồn mênh mang vô duyên cớ”
      Bút pháp của Khái Hưng ở đây đă đánh dấu một bước tiến dài so với những tác phẩm trước, ông tả một giấc mơ trong tâm tư người giầu tưởng tượng y hệt như một cảnh hiện thực, khiến cho người đọc không biết đâu là mơ, đâu là thực y như giấc mơ Trang Sinh Hồ Điệp, không biết ḿnh hóa ra bướm hay bướm hóa ra ḿnh:
     “Hạnh mơ màng tưởng tượng ra cảnh đón tiếp:
      Chàng thấy chàng đến cổng đồn điền, xuống xe không chút ngần ngừ , do dự . Rồi mạnh bạo kéo chuông. Nhàn mở cổng reo ‘ À ông giáo ’. Tức th́ bà chủ đồn điền đương đứng ngắm vườn cam vội đi ra, sau lưng theo cô em chồng .
     - Mời ông vào chơi.
    Hạnh cất mũ chào lí nhí:
    - Bà ạ!  . . cô a!
    - Thưa ông ra chơi tỉnh?
     Hạnh nói dối một câu nhă nhặn và lịch thiệp, mà chàng đă nghĩ sẵn từ trước.
     - Không ạ! Được ngày nghỉ tôi ra thăm ông bà và cô, để cảm ơn ông bà và cô một lần nữa.
       Bà Lâm cười:
     - Dễ thường ông đến chúc Tết chúng tôi!
       Hạnh và Lan cùng cười theo vui vẻ

     - Thưa bà ông có ở nhà không ạ?
      Đó là câu nói dối thứ hai của Hạnh, v́ Hạnh thừa biết rằng ông Lâm ra tỉnh chưa về.
      - Thưa ông, nhà tôi đi vắng, nhưng không hề ǵ, mời ông vào chơi, nhà tôi cũng sắp về đấy ạ.
      Ba người qua pḥng ăn vào pḥng khách. Bao kỷ niệm! Bao cảm động! Mỗi vật hiện ra một nụ cười nở trên môi Hạnh. Cái bàn ăn và bốn cái ghế gỗ lát, cái tủ đĩa bát với sau kính tủ từng hàng chai rượi nho trắng, đỏ. Trong pḥng khách, hai bức ảnh vẫn thân mật nh́n Hạnh.
      Bà chủ hỏi Hạnh:
      - Thưa ông, ông có muốn ngắm lại cái pḥng ngủ của ông không?
     Hạnh nghĩ thầm ‘âu yếm quá’ và lém lỉnh đáp:
     - Thưa bà, cố nhiên là có. Nơi đất thánh của tôi đấy ạ! ước ǵ mỗi năm, bà cho phép tôi được một lần đến viếng .

     Bà chủ cười:
     - Xin vâng . Ồ! thế th́ hân hạnh cho tôi quá .
     Ở pḥng ấy, không khí ấm áp. Hạnh nh́n vào ḷ sưởi. Lửa c̣n cháy. Chàng cau mày hỏi:
     - Thưa bà, đêm hôm qua ông đốc tờ ngủ ở đây?
     - Không ạ! tôi bảo đốt ḷ sưởi để đón khách đến chơi v́ hôm nay là ngày nghỉ mà lại rét quá.
      Câu trả lời của bà chủ, Hạnh cho là vô lư nhưng âu yếm biết bao! và chàng mỉm cười đáp lại:
     - Thưa bà người khách ấy là tôi đây.
      Lan trả lời thay bà Lâm:
    - Vâng chính thế.
      Rồi hỏi:

     - Chắc ông chưa sơi sáng?
    Hạnh nghĩ đến hai bát phở tái vừa ăn nhưng chàng đáp:
    - Cảm ơn cô, sáng nay tôi đă dùng một cốc sữa cà phê lớn và . . .
  . . . . Bỗng xe đạp nảy lên: Bánh xe vừa vấp phải một ḥn đá. Và Hạnh sực tỉnh giấc mộng”

        Tất cả cuộc viếng thăm căn pḥng ấm cúng và những câu đối thoại văn hoa lịch sự chỉ là giấc mộng muôn hồng ngh́n tía! ! . . Và đây mới là sự thật phũ phàng:
     “Chẳng hiểu sao Hạnh xuống xe, thủng thỉnh bước một và nh́n vào trong vườn . .
      Bỗng chàng kinh ngạc, đứng sững lại. Ở cổng đồn điền, bà Lâm đương ngồi chọn mua củ cải: bó củ cải trắng nuột trong bàn tay trắng hồng, và Hạnh th́ thầm kêu ‘trời ơi ! ’
       Giữa lúc ấy, bà chủ đồn điền ngửng mặt lên. Hạnh luống cuống cất mũ chào. Bà kia hơi nhổm lên và lạnh lùng ngả đầu đáp lễ, rồi lại cúi xuống thùng củ cải.
       Hạnh hấp tấp dắt xe bước mau”

     Bằng lối diễn tả khéo léo tuyệt vời, Khái Hưng cho ta thấy cái biên giới vô cùng tàn nhẫn giữa thực và mộng, cuối cùng mộng vàng tan vỡ, người ta không yêu thương chàng mà cũng chẳng nhớ ra chàng là ai. Mộng đẹp muôn hồng ngh́n tía được mô tả dài ḍng văn tự và cuối cùng đă bị sự thực phũ phàng đập tan ra làm trăm mảnh.
      Hạnh lại vui vẻ như trút được ưu phiền:
      “Phiền muộn không phải cội rễ ở ngờ vực, ở chỗ chưa rơ ḿnh có được người ta yêu hay không. Nhưng phiền muộn v́ tự dưng mang một t́nh yêu trong ḷng, một t́nh yêu làm cho ḿnh vừa sung sướng vừa khổ sở, nhất là làm cho ḿnh băn khoăn, lúc nào cũng phải tưởng đến nó . . . . loay hoay cảm động v́ nó măi măi suốt đời . . . . Bây giờ th́ hết! . . v́ đă biết chắc người ta không yêu ḿnh . . . Đối với ḿnh, người ta chỉ là một khách qua đường như trăm ngh́n người khách qua đường khác . . . Hạnh sung sướng v́ cho rằng đă t́m được chân lư của sự sống”
       Giấc mộng vàng của chàng thanh niên ở lứa tuổi yêu đương bồng bột vẫn chờn vờn như mây khói:
      “Về đến nhà, Hạnh mệt nhọc đi ngủ ngay . . . Hạnh mơ nhận được thư xin lỗi của bà chủ đồn điền. Lời lẽ trong thư rất thành thật, ân cần, tuy trang nghiêm và chỉ vắn tắt có mấy gịng. Hạnh đọc đi đọc lại ba, bốn lượt và đă thuộc ḷng khi tỉnh giấc . . . bức thư trong mộng cũng an ủi Hạnh đôi chút!. . là người đàn bà có tính lơ đăng và lúc chưa kịp nhận ra được chàng th́ chàng đă đi xa rồi”
    Có thể nói Khái Hưng là một thiên tài hiếm có của nền văn học mới nước nhà, một đề tài thật thơ mộng, lăng mạn thanh cao . . . mà có lẽ chỉ một ḿnh ông nghĩ ra được . Độc giả như lạc vào một thế giới huyền ảo, bay bướm chẳng khác nào Lưu Nguyễn lạc Đào Nguyên. Ông đă diễn tả một cách vô cùng hiện thực cái biên giới phũ phàng tàn nhẫn giữa chân thực và mộng ảo khi mộng vàng tan vỡ.
     Theo chỗ chúng tôi biết, ông chịu ảnh hưởng nhiều của Dostoievsky về kỹ thuật mô tả tâm lư, nhân vật Hạnh hơi giống ông hoàng Myshkin trong truyện Thằng Ngốc (L’idiot) về mặt tâm lư, trong Băn Khoăn cũng hai cha con cùng mê một ả trẻ đẹp y như trong  Anh Em Nhà Karamazov . Dostoievsky, nhà văn hào cổ điển Nga đă được dư luận phê b́nh coi như tác giả lớn nhất thế giới từ trước đến nay và đă có ảnh hưởng  nhiều đến kỹ thuật mô tả tâm lư trên văn đàn thế giới . Mặc dù chịu ảnh hưởng của ngoại văn, song Khái Hưng đă t́m cho ḿnh một hướng đi riêng trong tâm t́nh và xă hội của ông với những nét hoàn toàn đông phương.
      Hạnh chỉ là một truyện ngắn ngủi chưa tới một trăm trang nhưng có thể coi là một trong những kiệt tác phẩm tuyệt diệu nhất của nền văn học mới nước nhà với một không khí lăng mạn, bay bướm, thanh tao y như trong thế giới của Ivan Tourgueniev. Tác phẩm cho thấy cái thiên tài hiếm có của Khái Hưng trong nền văn học Việt Nam cận đại và hiện đại.
      Khác với Nhất Linh, một tác giả có khuynh hướng hận thù giới giầu sang, quan quyền hà hiếp bóc lột nhân dân. Khái Hưng có cái nh́n thanh thoát đầy t́nh người hơn. Tác phẩm có giá trị cả về văn chương và đạo đức, h́nh ảnh ông Lâm chủ đồn điền đưa Hạnh về nhà, rồi lái xe đi mời quan đốc tờ, bà chủ và cô Lan chăm sóc bệnh nhân tận t́nh . . . cho ta thấy một tinh thần chan chứa t́nh thương yêu đồng loại, truyện không phải chỉ để mua vui giải khuây trong lúc thư nhàn mà cũng thể hiện khuynh hướng xây dựng đạo đức cho  xă hội được tốt đẹp hơn lên.
      Có thể nói Hạnh, một trong những áng văn sâu sắc nhất, bay bướm nhất của Khái Hưng và của nền văn học cận đại, hiện đại nước nhà, hằng trăm năm mới có được tác phẩm hay như vậy.  

     Trọng Đạt
     Trích trong cuốn Những Truyện Hay Của Tự Lực Văn Đoàn, Đại Nam xuất bản 2003