Quốc Gia Hành
Chánh    >> Home


Nguyễn Tuân bên Ả Phù Dung

     Nguyễn Tuân sinh ngày 10/7/1910 tại Hà Nội mất ngày 28/7/1987 cũng tại Hà Nội. Ông không thuộc một văn đoàn nào mà đứng riêng ra một trường phái, chuyên viết tùy bút. Ông là người đi tiên phong trong thể tùy bút và đă có ảnh hưởng lớn lao trong nền văn chương Việt Nam, từ trước và sau 1975, tại miền Bắc cũng như trong Nam và bây giờ ở Hải ngoại người ta vẫn thích viết tùy bút, thể loại mà ông đă đi tiên phong khai phá. Trong nền văn chương Việt Nam chưa thấy ai kỳ dị như ông, người đă đem hết cả những cái xấu xa của ḿnh kể lại cho người đọc biết, hai kư sự dưới đây Ngọn Đèn Dầu Lạc Tàn Đèn Dầu Lạc đă diễn tả chân thực cuộc đời trụy lạc của tác giả.
     NGỌN ĐÈN DẦU LẠC
     Nhà phê b́nh trong nước Phong Lê đă kết án Nguyễn Tuân là người đề cao chủ nghĩa cá nhân hưởng lạc, cô đầu, thuốc phiện... và nâng sự hưởng lạc ấy lên thành một triết lư sống, một lối sống ích kỷ, trụy lạc của những người tiểu tư sản trong xă hội.
     Nhưng theo tôi nghĩ Nguyễn Tuân không đề cao hay ca ngợi những thú ăn chơi hưởng lạc, tiêu cực ích kỷ. . mà thực ra ở địa vị một nhà văn viết tùy bút, một người làm văn nghệ, ông chỉ biết diễn đạt, mô tả những thú ăn chơi ấy như một đề tài của những người làm nghệ thuật, vả lại trong nhiều tác phẩm Nguyễn Tuân lại tỏ ra là người biết hướng thiện, ông hay thổ lộ sự hối hận đă bỏ bê gia đ́nh, vợ con, cha mẹ và có lần ông c̣n lừa ông cụ thân sinh lấy một thùng rượu sâm banh đi vui chơi với chúng bạn ở xóm cô đầu, ông cũng cảm thương cho người vợ không may đă lấy phải người chồng vô tích sự như ông.
     Ở Nguyễn Tuân chúng ta thấy có sự mâu thuẫn trong ư thức, quan niệm: Trong Vang Bóng Một Thời, tác giả luyến tiếc ca ngợi những cái thú thanh cao của một thời đă qua, của một nền văn minh tinh thần huy hoàng rực rỡ và ngược lại với Chiếc Lư Đồng Mắt Cua, Một Chuyến Đi, Ngọn Đèn Dầu Lạc, Tàn Đèn Dầu Lạc. . . ông lại mô tả kỹ lưỡng cuộc đời ăn chơi sa đọa, trụy lạc của ḿnh tại các xóm cô đầu, chốn lầu hồng hay bên mâm bàn đèn thuốc phiện.
     Tàn Đèn Dầu LạcNgọn Đèn Dầu Lạc là hai tập phóng sự du kư về thuốc phiện do Mai Lĩnh xuất bản 1944 mà theo ông Vũ Ngọc Phan đúng lư ra phải đứng cùng một tên Ngọn Đèn Dầu Lạc. Ngọn Đèn Dầu Lạc có giá trị văn chương cao hơn, tôi xin được đề cập tới ở đây.
     Trong Ngọn Đèn Dầu Lạc người đọc được biết rất nhiều về cái thế giới nghiện và nhất là những cái xấu xa độc hại của Ả Phù Dung đă được tác giả thú thực phơi bầy và ông cũng đă tả lại cuộc đời ăn chơi trụy lạc sa đọa của ḿnh, của lớp thanh niên thời ấy. Tạp kư sự được chia ra từng bài, từng phần, mỗi phần là một tùy bút ngắn về từng khía cạnh, từng giai thoại, chi tiết, sự kiện về thuốc phiện.
     1- VUA TIỆM BĂNG HÀ.
     Thiên phóng sự mở đầu bằng cái chết của chú Trô, ông vua tiệm xứ Bắc, tị tổ nghề bán thuốc phiện ở Hà Nội đă chết, Nguyễn Tuân và người bạn cùng nói chuyện với nhau về cái chết của Trô, hôm đưa đám chú trời mưa rả rích.
     Tác giả vào nhà xác xem Trô và nhận thấy mặt người nghiện lúc chết cũng như lúc sống không khác nhau là mấy. Nguyễn Tuân đi theo sau xe tang chủ tiệm. Trừ một số con cháu trong nhà, đám ma vắng quá, nhưng khi qua đến khu đấu xảo, số người chờ sẵn nhập vào cho nó đông thêm: nào bác sĩ, y sĩ, chủ tiệm bạn. . khiến cho đám ma dài thêm.
     “Thật là cả một cái thế giới nghiện đang làm tối sẩm cả một con đường rộng sáng. Ngoài cái màu đen của tang tóc, lại c̣n cái màu cáu xỉn của xảm, của xái, của muội đèn dầu nữa”
     Đây là một thiên tùy bút, kư sự trào phúng về một đám ma, một cái chết của ông vua tiệm thuốc phiện đất Bắc, cái mà ông gọi là một thế giới nghiện: một người chết đă một thời là vua thuốc phiện và những người đi đưa đám toàn là dân nghiện. Những anh nghiện tiễn đưa nhau đến nơi an nghỉ cuối cùng, đó là cái thế giới của sự bệ rạc, hư hỏng dưới ng̣i bút trào phúng, hóm hỉnh, chua chát của Nguyễn Tuân, một cái chết của một ông chủ tiệm hút, một đám ma của những người đồng hội đồng thuyền thật đúng với ư nghĩa cũa cái duyên ngưu tầm ngưu, mă tầm mă.
     2 - XUỐNG MỘT TỜ LY HÔN.
     Đây là lời thú tội của một người nghiện ở một tiệm hút hạ cấp, ăn cả cơm đen cơm trắng ở đấy, ngủ những đêm mưa lạnh rét ở đấy, lấy tiệm làm nơi tiếp khách.
     “Tôi làm bạn với nàng, đến bây giờ đă mười năm thiếu mấy tháng. Bao nhiêu là kỷ niệm. Ngày vui tôi gọi nàng đến. Đêm buồn tôi cũng gọi nàng đến. Xa nàng tôi thấy nhớ. Rồi đau rồi ốm. Thiếu nàng, đôi phen tôi đă thấy cuộc đời là vắng vẻ”
     Ở đây ta thấy tác giả đă thú thực tất cả những cái tai hại mà nàng tiên nâu đă khiến ông phải gánh chịu, thậm chí ông c̣n ví nàng như con Hồ ly tinh trong truyện Liễu Trai Chí Dị, ông đă ư thức tất cả những cái độc hại của thuốc phiện và muốn thoát ly nó. Gần mười năm nay ông đă vất bỏ cái phẩm giá làm thanh niên đễ căi cho thuốc phiện và bây giờ nằm bên ngọn đèn dầu lạc ông chửi thuốc phiện, bây giờ ông cảm thấy ḿnh là phế nhân. Hôm qua một người bạn hào phóng đă tặng ông năm đồng để tẩm bổ, để đi du thuyền nhưng ông đă đến tiệm nướng hết và rồi bị bạn mắng như tát nước vào mặt, sau cùng đau khổ v́ hối hận ông đă quyết giă từ nàng tiên nâu.
     “Đau đớn lắm cô tiên nâu ơi.
     - Tôi chán tôi lắm. Tôi chán cô lắm. Hút điếu thuốc hôm nay, tôi thấy nó ngái ngái. Đành phải bỏ nhau”
     Và
     “Từ phút này, nàng nên đi con đường của nàng, mà làm trọn cái sứ mệnh ma túy. Tôi trở về cuộc đời lành và đầy vệ sinh, lạc quan. Tôi đă nhất quyết, nàng nên kính trọng cái ư định của tôi. Nàng tiên nâu nên thương tôi và t́m người bạn khác”
     Ở đây là một Nguyễn Tuân thức tỉnh sau mười năm hết duyên với nàng tiên nâu, ông đă ư thức được sự hủy hoại của loại thuốc độc ghê gớm ấy, ông đă hy sinh cả t́nh bạn, t́nh vợ, t́nh của một người công dân đối với đất nước. . mà vẫn chưa vừa ḷng nàng, nó y như con Hồ ly tinh rút hết tinh khí của thư sinh thành xác chết, Nguyễn Tuân tự cho ḿnh là tên tù vượt ngục để thoát ra khỏi sợi dây oan nghiệt ấy.
     “Nếu ở cái xă hội đầy tội lỗi của chúng ḿnh, có những tên tử tù c̣n muốn vượt ngục, c̣n muốn chọc thủng cái lưới canh pḥng chặt chẽ, th́ tôi, một dân nghiện chân chính, tôi đêm nay, cũng có cái tư tưởng muốn thoát ly thuốc phiện. Bởi v́ tôi đă biết chán tôi cũng như có những lúc tôi đă đem cái sự nghiện hút của ḿnh ra mà ngạo nghễ với thiên hạ”
     Nguyễn Tuân đă sám hối, đă ư thức được cái độc hại của thú vui sa đọa, ông đă có ư hướng thiện muốn quay trở về với cuộc sống chân chính lành mạnh.
     3- BÚ ỐNG TRE.
     Một đêm tháng ba nóng nực, Nguyễn Tuân uống một cút rượu nằm lăn ra ngủ, Hà Nội nóng quá khiến người ta trở nên gắt gỏng. Tâm hồn lăng mạn của tác giả bỗng chết khô nhưng cơn gió lạnh ở đâu bỗng thổi về, những cái ǵ đă chết trong ông nay đă sống dậy. Đă cai thuốc phiện nay ông lại xúc động v́ cái lạnh bất chợt, ông mặc com lê chỉnh tề lên xe kéo xuống phố hàng Cót vào một tiệm hút có các cô tiếp viên đẹp.
     4- HỌP NHAU ĐỂ NÓI XẤU NGƯỜI VẮNG MẶT.
     Mấy người thanh niên ở Đông Hưng Viên ra, H chỉ muốn đi xem hát TQ và K rủ chàng đi tiệm hút, đến đây chàng bị ép hút, trời nóng bực thế mà hút xong điếu thuốc H thấy nó mát rượi. TQ được thể ca ngợi thuốc phiện rồi họ quay ra nói xấu những người vắng mặt: nào ông T hút thuốc dữ quá, nhân một hôm đi xem hát với vợ chồng ông đốc B, ông T nuốt hai viên sái ho sặc sụa văng cả đờm sang người bên cạnh . . .xong lại nói xấu ông L đến nhà người ta mắt le mày lép chỉ ŕnh lấy trộm vặt. . .Nguyễn Tuân cho thấy những cái xấu của bọn nghiện thuốc phiện hay kể tội người vắng mặt.
     5- TIẾNG KÈN A PHIẾN.
     Một ông chủ tiệm hút An Nam sắm cái máy radio Philipps để mở nhạc cho khách hút nghe: tiệm hút được các dân nghiện, làng báo, làng thơ, văn chiếu cố nhưng không thấy có họa sĩ, nhạc sĩ. Tiệm có máy radio để khách nghe nhạc nhưng lại nhiều muỗi. Thế giới nghiện được Nguyễn Tuân nh́n dưới đủ mọi góc cạnh, ở đây một cửa tiệm hút được cải tiến với máy radio phát thanh nhạc ḥa tấu cho dân nghiện vừa hút vừa nghe.
     6- BỮA THUỐC HỒNG PHIẾN NGOÀI QUÊ HƯƠNG.
     Tác giả ngắm một bức tranh vẽ bụi trúc và bốn câu thơ muốn biểu dương cái khí thế của người quân tử: Trong một pḥng ở tầng thứ tư một ṭa nhà ở Hương Cảng. Tác giả và một ông bạn Tầu nằm đối diện ăn thuốc phiện chiều mồng ba Tết. Trời mưa, rét mướt, ông Tầu nhà đại phú thương thất bại nay sống câu dầm, c̣n Nguyễn Tuân một tài tử xi nê qua Hương Cảng đóng phim bị bỏ rơi ngoài hè phố mồng hai Tết.
     Hôm nay xa nhà, buồn tủi may mà có thuốc phiện giải sầu. Ông bạn Tầu ca ngợi ư nghĩa của bài thơ tứ tuyệt trên bức tranh khiến tác giả nhớ đến Hà Nội và ông cảm thấy những điếu thuốc ở đây cổ kính bao nhiêu th́ những điếu hút ở Hà Nội lờm lợm bấy nhiêu. Tối mồng ba Tết, Nguyễn Tuân muốn hút cho nhiều nữa.
     “Khi mà cái ḷng nhớ quê hương đă mênh mông đem cái ḷng rầu lên đến cực điểm th́ cái bụng hút thuốc phiện của lữ hành cũng được là không bờ bến”
     Đây là một cái pḥng hút chật hẹp, giường hút kê chồng lên nhau như trong một chiếc tầu thủy, tất cả có đến mười lớp giường, mười tầng giường với đèn đóm như sao sa y như đàn chay của bữa cúng Thượng nguyên người ta làm lễ nhường sao.
     Tiệm đă đông nghịt, mười lớp giường có cơ man nào là giường, Nguyễn Tuân phải leo lên tầng thứ mười, hút chung bàn đèn với một ông già Tầu, một tên bồi tiệm mang lên năm mươi viên thuốc hồng phiến. Ông làm một điếu, thuốc nhạt nhạt, nó làm khô cuống họng, hút hồng phiến nhanh hơn á phiện, cả tiệm vang lên v́ tiếng gơ tẩu lúc dịt thuốc vào.. . khói bốc um lên, bọn nằm dưới chửi bọn nằm trên v́ cựa quậy đánh rơi mấy con rệp qua kẽ sàn hay đổ nước xuống sàn, chảy xuống dưới.
     Nguyễn Tuân khạc đờm nhổ xuống đất, trúng mũi dầy một ông nằm dưới, ở đây người ta khạc nhổ chí tử.
     “Vào đến đây là người ta đă cởi hết cả những cái nhă nhặn để lại ở ngoài bậu cửa tiệm có treo cái đèn lồng rồi”
     Nh́n những ngọn đèn xung quanh, nh́n dưới chân thấy nhoè hết cả, chỉ có khói giăng mù và mỗi ngọn đèn là một cái mặt trăng con có viền một cái quầng cái tán.
     Nguyễn Tuân ăn một quả lê, quả cam và nhức đầu v́ say thuốc, rồi ông xuống phố đi trong cơn mưa phùn.
     Cũng lại cái thế giới nghiện, nhưng tại xứ người, một tiệm hút tập thể ở cái xứ người đông như kiến ấy, Nguyễn Tuân mô tả cặn kẽ những cái xấu xa bệ rạc của một tiệm hút Hồng Kông, điểm khác biệt giữa một tiệm hút Tầu và Việt: ồn ào, sô bồ, dơ bẩn. .
     7- ĐIẾU THUỐC CỦA KƯ GIẢ TỜ NHẬT BÁO.
     Phố hàng Buồm, một tiệm hút bậc trung, ở đấy khởi điểm của những nghiện ngập, ai cũng biết cái nhà nhũn nhặn này. Chủ nhân, một quái tượng trong làng chủ tiệm, hiếm lắm, những cái hiếm phải là quí, quí vật lại t́m quí nhân, đem đêm những quí nhân ở Hà Nội thường t́m tới tiệm này và phần nhiều là dân hút chịu ghi sổ, tháng trả mộït kỳ hay ba tháng trả một kỳ như mấy ông công chức về hưu thay v́ chăm nom vườn cúc, các ông đến cái tiệm Hàng Buồm này làm vườn cảnh.
     “Ở đây có cây trăm thước, có hoa bốn mùa. Hoa bốn mùa là cái ngọn đèn dầu lạc, cháy cả đêm lẫn ngày. Cây trăm thước là cái luồng khói đưa lên từ con tim bấc lúc lụt ống muống, sa vào cái bầu pha lê”
Tiệm thuốc trở nên ồn ào v́ hai ông phóng viên nhà báo vào, họ nói chuyện diễn thuyết tại nhà hát Tây, họ ngồi vào bàn đèn, một ông chăm chú dịch bài diễn văn Pháp ra tiếng Nam. Cái làng báo họp ở tiệm đă đông, họ bàn luận về việc đi phỏng vấn người rồi kéo nhau đi ăn phở.
     Trong bài này ta thấy thể văn tùy bút của Nguyễn Tuân đă quá phóng túng, v́ để cho ng̣i bút tùy ư muốn viết đến đâu th́ viết nên câu chuyện đă đi đến chỗ lạc đề.
     8- NHỮNG ĐỨA CON ĐÀN CỦA NGHỆ THUẬT.
     Những buổi tối đi ra khỏi Hà Nội, từ ngoại ô quay đầu về nh́n sẽ thấy một vừng sáng hồng hồng lơ lửng trên thành phố: Hà Nội ăn chơi thâu đêm, xài tiền như nước.
     Góp phần vào đó là những ngọn đèn dầu leo lét của tiệm thuốc phiện, của những nhà nghệ sĩ phải nhờ đến thuốc phiện để sáng tác nghệ thuật. Ở đây tác giả lại ca ngợi công dụng của ả phiền, sức đóng góp của nàng với những người nghệ sĩ, nó là nguồn cảm hứng thúc đẩy họ trên bước đường sáng tác.
     “Họ là những người phải nhờ vả đến thuốc phiện để làm việc bằng óc. Ả phiền là nàng thơ của họ. Thiếu thuốc phiện, họ không sáng tạo ra một cái ǵ nữa. Khói thuốc vào trong người họ đă hâm nóng một trí tưởng tượng mạnh, và với cái tưởng tượng bị nhân lên ấy, họ đă tạo ra một cái h́nh, một cái mầu, một cái tiếng, và những cái ǵ là linh động. Những đứa con của nghệ sĩ đó thai nghén rất mạnh bạo trong một lúc tinh thần bạn với Ả phiền, những đứa con ấy (một cuốn sách, một bài thơ, một bức tranh, một bản nhạc) là công tŕnh của thuốc phiện.”
     Rồi xong một tác phẩm họ lại hút nữa lấy lại sức sống, điếu đầu tiên không phải điếu con nhà nghề, ai muốn làm người nghiện bao giờ, thuốc phiện có một ma lực nào chăng? Người thế gian khi đă t́m đến nàng Phù Dung th́ đều trung thành không có ai phụ t́nh nàng cả. . xứ Ba tư, quê hương của thuốc phiện với những cánh đồng Phù Dung xa tít tắp tận chân trời. . đó là lịch sử cây thuốc phiện.
     Có một tiêm thuốc ở Bắc Ninh, nhà ông H là nơi người ta hay đến để b́nh phẩm văn chương, đó là một ông chủ tiệm bất đắc dĩ, tiệm này gian giữa là của tạp khách, c̣n hai cái buồng có hoành phi câu đối ông H dành riêng cho các nghệ sĩ đến b́nh văn. Họ đến không có ngày giờ nhất định . . . lúc nào họ cũng nằm, nằm hút, nằm ăn nữa. Cái tiệm thuốc văn chương y như tiệm cà phê văn chương của Tây thế kỷ 19. . hễ hút nhiều th́ khi viết lại đẻ ra thêm nhiều nhân vật.
     9- XEM TƯỚNG GIỌC TẨU.
     Hôm nay là năm mươi ngày của Phùng Văn Trô, vua tiệm xứ Bắc đă băng hà, Nguyễn Tuân lại đến hút nhà chú Trô y như người thân ăn giỗ đám v́ hôm tang lễ tác giả đi theo xe tang. Ở đây mâm cỗ là mâm hút, trên bàn thờ la liệt bánh bao, bánh tỉm sẩm, một cái khay đèn thờ, trong cùng của bàn thờ là h́nh phóng lớn chú Trô mỉm cười nh́n ra tiệm đang lúc khách hút vang lên như đám nhạc công nổi bài kèn thờ.
     Bà Trô khấn khứa xong vội lên chùa làm lễ chay, người ta nói xưa kia bà là gái thanh lâu. Nghiên, anh bồi tiệm đàn anh ở nhà này lăng xăng đong thuốc, người ta bảo trước kia anh là tên bồi lanh lợi của khách sạn Metropole, Nguyễn Tuân mỉa mai sự kết hợp khéo léo của Tạo hoá như sau.
     “Một ông khách có tài quay quắt trong sự đổi chác, một cái son phấn của lầu xanh, một cái láu lỉnh của khách sạn, góp nhau lại thành một bộ ba trong cái thế giới nghiện! Tôi tưởng trong nhân loại, không ai có thể hiểu nhau và thương nhau bằng họ”
     Tiệm hút mỗi lúc hương thơm càng nhiều, khói càng dầy, đèn càng đỏ ngọn. Người ta nói về mấy cái dọc tẩu bịt đồng, cái tẩu rất nặng, cái dọc hướng vào ngọn đè, cái dọc tẩu ấy mà giữ nó th́ luôn luôn phát tài, đem bán đi th́ sẽ sạt nghiệp. Cái dọc tẩu mà ưỡn ngửa ḷng vào đèn th́ sẽ phản chủ, cho người ta cũng không dám lấy, lại c̣n thứ dọc tẩu giết người nữa, nếu nó có một đường lơm chạy theo thân dọc tẩu th́ thế nào người hút cũng chết bất đắc kỳ tử.
     Tất cả những chi tiết của xă hội nghiện đă được Nguyễn Tuân phô diễn một cách mỉa mai châm chọc, một anh chủ tiệm có tài đổi chác lấy một chị gái lầu xanh và thuê một anh bồi láu lỉnh, cái thế giới ngưu tầm ngưu mă tầm mă và cả cái tướng của chiếc dọc tẩu đă được nghiên cứu tỉ mỉ tường tận.
     10- TÀI TỬ VỚI NHÀ NGHỀ.
     Bọn nhà nghệ sĩ nghiện tiêm thuốc không cần giữ sái, hút thuốc đến khi sái trong tẩu thành ra than cả rồi, vừa thuốc nước vừa vừa là sái nhất trong một hơi thuốc đi vào đáy phổi.
     Đúng như nhận xét của Thạch Lam khi đọc Vang Bóng Một Thời, ông cho rằng Nguyễn Tuân v́ muốn đưa tất cả mọi hiểu biết của ḿnh vào tùy bút nên nhiều đoạn lộn xộn khó hiểu, như ở đây tác giả đă không cần quan tâm đến bố cục, dàn bài nên đôi lúc nó khiến cho tác phẩm trở nên rối mù như một mớ ḅng bong.
     11- CHÍNH HẮN ĐẤY.
     Trương, Lê, Hiền đều là những tay hút chơi, chưa nghiện nhưng sau mười hôm hút chơi, sáng nào họ cũng lại tiệm hút, họ là con nhà giầu, một hôm Trương, Lê vào tiệm ăn sáng xong đi hút. Thế rồi một buổi sớm mai Trương, Lê cùng ngồi ăn một bàn, Lê thú thật đă bị nghiện. Lúc hút chơi th́ thấy điếu thuốc đẹp, bây giờ là sự cần dùng, triệu chứng nghiện xuất hiện khi ta cảm thấy trong người nhiều khác lạ như:
     “- Có phải trong người nó moi mỏi, lắm lúc buồn chân buồn tay như cần phải đập phá một cái ǵ phải không? Nếu để quá lắm th́ nó như có ḍi đục trong tủy xương phải không?Lại c̣n như thế này nữa: bụng thấy no tuy miệng đói, lúc nào cũng chỉ thấy muốn nằm thôi”
     Ngoài ra hai vai bị mỏi luôn, khớp xương như nhăo ra hết, mi mắt nặng, sợ nước, hay cáu gắt, không muốn người ta làm phiền ḿnh nhưng lại hay quấy nhiễu người khác, không được hút th́ người bần thần, cuộc đời như mất hết cả sinh thú.
     Nguyễn Tuân không ca ngợi cái thú ăn chơi hưởng lạc như một nhàphê b́nh trong nước đă nhận xét, chúng ta thấy ở đây ông đă cho thấy tất cả những sự tác hại của Ả Phù Dung, nó khiến cho con người trở nên bệ rạc như Trương Lê, ăn mặc bê tha xộc xệch, tác giả đă kết án như sau:
     “- Bỏ thầy chính là hắn rồi đấy đằng ấy ạ.
     Hắn đây là thuốc phiện. Chữ hắn viết với chữ H hoa rất to”
     Và nặng hơn nữa.
     “Trương và Lê trầm ngâm, vừa muốn rủ nhau đứng dậy đi, nửa muốn lấy thêm vài cối nữa nằm thêm để nghĩ đến thân thế ḿnh từ phút này, để nghĩ đến những biện trạng trong sinh lư của những người đă chót đùa quá với thuốc độc”
Chúng ta thấy tác giả luôn tỏ ra là người phục thiện, tập kư sự đă được diễn tả một cách duyên dáng và cũng để tố giác những cái xấu xa độc hại của thuốc phiện, của thế giới nghiện, cái thế giơi sa đoạ mà bọn thực dân cố t́nh duy tŕ để khiến dân tộc ta ngày càng suy nhược, hèn yếu không thể trỗi dậy chống lại chúng được.
     Mở đầu thiện phóng sự, Nguyễn Tuân dùng ng̣i bút trào phúng tả chân một đám ma gồm toàn dân nghiện, người chết, kẻ đi đưa toàn là dân hút, cái mà ông gọi là thế giới nghiện, nó đă một thời ngự trị tại nước Nam để làm lụn bại cái cái xă hội nền nếp vốn dĩ của dân tộc ta. Tại Pháp thuốc phiện bị cấm đoán gắt gao nhưng ở thuộc địa bọn thực dân lại cho phép hút thoải mái tự do th́ ta đủ thấy cái dă tâm của chúng như thế nào, trong cuốn Tàn Đèn Dầu Lạc tác giả cho biết riêng tại hà Nội đă có tới bốn trăm tiệm hút.
     Nguyễn Tuân đă thú thực về những cái tai hại của Ả Phù Dung đối với cá nhân ông và đă một lần cương quyết giă từ nàng Tiên Nâu. Thế giới nghiện của ông gồm đủ tất cả những cái xấu xa bệ rạc.
     Là người từng trải lịch lăm, Nguyễn Tuân đă từng hút ở bên ngoài quê hương tận Hồng Kông và đă kể cho chúng ta cái tiệm thuốc đông như kiến tại xứ ngườivới những lời mô tả độc đáo: sô bồ, dơ bẩn. . .
     Ông chỉ khen nàng Tiên Nâu ở một điểm, nó tạo cảm hứng cho người sáng tác nghệ thuật, xong một tác phẩm họ hút nữa để lấy lại sức sống. . . ngoài ra nàng chỉ là sự phá hoại gia đ́nh, xă hội, nhân phẩm, thể xác con người, nàng là thuốc độc. Mô tả cái thế giới nghiện với tất cả những chi tiết tỉ mỉ, tác giả đă không ca ngợi, biểu dương nàng Tiên Nâu mà trái lại với tinh thần hướng thiện, bằng một kết luận xây dựng có ư nghĩa đạo đức ta có thể kết luận ông đă lên án nó là thuốc độc.
     TÀN ĐÈN DẦU LẠC
     Tàn Đèn Dầu Lạc và Ngọn Đèn Dầu Lạc là hai tập phóng sự, du kư do Mai Lĩnh xuất bản 1941 tại Hà Nội. Cả hai tập này đều là những tác phẩm nổi tiếng nhưng lại không được giới phê b́nh chú ư mấy. Qua hằng trăm bài viết về Nguyễn Tuân của các nhà nghiên cứu phê b́nh từ thời tiền chiến đến các nhà nghiên cứu trong nước hiện nay trong cuốn Nguyễn Tuân Về Tác Giả Và Tác Phẩm (xuất bản tại Hà Nội năm 2001), chúng tôi chỉ thấy Vũ Ngọc Phan nhận xét về Ngọn Đèn Dầu Lạc và Tàn Đèn Dầu Lạc trong cuốn Nhà Văn Hiện Đại như sau.
     “Ngọn Đèn Dầu Lạc và Tàn Đèn Dầu Lạc (Mai Lĩnh-Hà Nội, 1941) chỉ là một thiên phóng sự về thuốc phiện, chia làm hai quyển, mà đáng lư phải mang chung một nhan đề: “Ngọn Đèn Dầu Lạc”.
     Đây là tâm trạng, là t́nh cảnh những người dưới quyền lực nàng tiên nâu. Nào họp nhau để nói xấu người vắng mặt (Ngọn Đèn Dầu Lạc, tr.29), nào tính ích kỷ phô bầy một cách thản nhiên giữa một chỗ cực kỳ bẩn thỉu (Ngọn Đèn Dầu Lạc tr.51), nào sự dối trá, xa lánh đối với cả những người rất thân (Tàn Đèn DầuLạc tr.12) nào những cái vui buồn không chừng, phút đến rồi phút đi (Tàn Đèn Dầu Lạc tr.45 và 46), rồi nào những cách ḅn rút của kẻ đă nương nhờ cửa Phật mà vẫn không dứt t́nh đươc với ả phù dung, đó là tất cả những tâm trạng và cảnh huống gây lên bởi ả phiền.
     Nguyễn Tuân viết thiên phóng sự này khá tài t́nh, nhưng cái giọng khinh bạc vẫn là cái giọng bao hàm cả mọi việc; người đọc thấy rơ ở đó sự linh hoạt, khác hẳn những thiên tùy bút lê thê của ông”
     Tập kư sự mà chúng tôi nghiên cứu ở đây do nhà xuất bản Văn Hoá Thông Tin in lại năm 2002 tại Việt Nam, toàn tập có nhiều chữ đánh máy sai nhất là tiếng Pháp, kư sự có nhiều ḍng nhiều chữ bị kiểm duyệt bỏ nên nội dung nhiểu chỗ không được liên tục và trở nên khó hiểu. Tàn Đèn dầu Lạc đă được chia thành bẩy bài ngắn dưới đây.
     Tập Kư Ức Của Người Bồi Tiệm.
    Trong một tửu quán có vài người làm báo đang uống cà phê bàn chuyện phóng sự, họ nói những bài báo dù hay đến mấy cũng chỉ được người ta đọc một ngày rồi vứt đi, v́ thế có người trong bọn muốn quay ra nghề viết văn.
     Vũ Trọng Phụng nói với Nguyễn Tuân: có một tên bồi tiệm lăo luyện về tiêm thuốc, hắn cũng có ít chữ nghĩa, viết được tập nhật kư rất đầy đủ. Vũ Trọng Phụng khuyên Nguyễn Tuân nên mua lấy tập tài liệu ấy về sửa sang lại để làm thiên phóng sự cho tờ báo nhà.
     Tuân đồng ư, thế là họ đến tiệm hút để anh gặp anh bồi tên Trần B́nh Dân, anh chàng này đă từng lăn lóc trong nhiều tiệm. Nguyễn Tuân trao tiền rồi nhận cuốn kư sự. Anh bồi Dân kiếm được tiền rồi đem chè chén ăn nhậu hết, nay sắp làm lại cuộc đời, cuốn kư ức viết bằng bút ch́ lờ mờ độ sáu mươi trang, không có chấm phẩy . . anh bồi tiệm chú trọng về những chuyện dâm loạn.
     Sau này Nguyễn Tuân lại gặp Trần B́nh Dân ở một tiệm hút phố Hàng Đàn, anh ta đi làm lại cuôc đời đă mấy lần rồi.
     Bài này cho thấy cái nghiệp của thuốc phiện thật là dai dẳng. Một anh bồi tiệm viết kư sự về nghề tiêm thuốc phiện kể hết mọi chuyện trụy lạc của chốn ăn chơi và nhất định làm lại cuôc đời, nhưng sau mấy lần thử thách anh lại làm bồi tiệm, cái nghiệp thuốc phiện đă không để cho anh làm lại cuộc đời. Ai đă vướng vào cái nghiệp ả phù dung th́ không tài nào gỡ ra được.
     Một Người Không Muốn Về
     Lưu Thần, một người bạn của Nguyễn Tuân phải về Thanh Hóa, anh chàng bị vợ bắt phải về quê để ăn giỗ, Nguyễn Tuân theo Lưu Thần lên xe về nhà ăn cơm. Lưu thần lúc nào trông cũng đau khổ, anh là người mến cảnh Hà Nội, có lần bị bệnh gần chết anh cũng cố lên Hà Nội để nếu chết th́ được chết ở Hà Nội. Lưu hỏi Nguyễn Tuân có cách ǵ cho hắn được ở lại Hà Nội, Nguyễn Tuân khuyên hắn về nhà ăn giỗ, hắn xin ở lại một ngày để vợ con về trước.
     Tối ấy Nguyễn Tuân và Thần đi hút, họ tâm t́nh, nói xấu những người vắng mặt, sáng hôm sau Tuân tiễn hắn ra bến tầu, nhỡ tầu, họ đi ăn trưa, hút thuốc phiện đến năm giờ chiều, Tuân lại tiễn Thần ra ga lên tầu hỏa về quê, nh́n con tầu lướt đi Tuân mừng thầm trong ḷng đă giao anh ấy về quê với vợ. Nhưng sáng sau chị vợ từ quê lên cáu gắt với Nguyễn Tuân, bảo ông cùng chị đi t́m anh chồng mất nết. Họ cùng đi t́m tại các tiệm hút, sau thấy Lưu Thần tại tiệmhút hôm trước, chị vợ day dứt chồng v́ tội mê thuốc phiện.
     Khi ấy Nguyễn Tuân mới biết Lưu Thần đă nghiện nên cố bám ở lại Hà Nội không chịu về Thanh ăn giỗ, anh đă đánh lừa Nguyễn Tuân, lên tầu rồi nhưng khi đến Thường Tín bèn xuống đi autorail về lại Hà Nội v́ đây mới là quê hương của anh.
     “Nếu chị Thần hiểu rơ người chồng ḿnh đă bắt nhân t́nh nặng với nàng tiên Phù dung nâu rồi th́ chị cũng không nên trách anh ấy sao không về quê vào kỳ giỗ. Bởi v́ quê hương của anh bây giờ là đây nghĩa là tiệm hút. Cái quê hương này vững bền lắm khó mà bỏ được, trừ phi cho anh ấy thiết lập bàn thờ ngay ở nhà. Chị há chẳng thấy những người đàn bà khác, cũng xấu số như chị, phải nghiến răng cưới vợ lẽ cho chồng để cho người bạn trăm năm không xứng đáng ấy đỡ đi cô đào nhà hát?
     Ngọn đèn dầu lạc thắp ở nhà dù sao cũng c̣n làm ấm được một khoảng giường”
     Cũng như bài trên ở đây Nguyễn Tuân cho thấy sức hút mănh liệt của nàng tiên nâu, nhân vật Lưu Thần cho ta thấy h́nh ảnh xấu xa của một người đă sa vào đường nghiện ngập, một con người mất tự chủ, nhân cách, khi đă sa vào cạm bẫy của Phù dung th́ không có cách nào dứt ra cho được, phải là người từng trải về mặt trái của cuộc đời như Nguyễn Tuân mới diễn tả trọn được cái bệ rạc xấu xa của con người một khi đă sa ngă vào thế giới trụy lạc.
     Mở Một Ngôi Hàng Cơm Đen.
     Ba Quynh gặp Nguyễn Tuân tại một cửa hàng, ông ta ăn mặc lôi thôi, nước da nhợt nhạt, mắt trắng, môi thâm, người đầy mùi sái thuốc phiện, lướt qua cũng biết ông ta là dân nghiện với những cái móng tay dài bẩn thỉu. Khi ra khỏi cửa hàng, Ba Quynh cho Nguyễn Tuân biết ông mới mở một cửa tiệm sạch sẽ, có cổng riêng, tẩu thuốc rất tốt. Ông Ba mời Tuân lại làm lễ khai trương, thắp ngọn đèn dầu lạc cho nó đỏ ngọn vào ngày lễ mỡ hàng. Ông chủ lại đưa Nguyễn Tuân những tấm danh thiếp mời khách, nh́n địa chỉ người ta nói nó ở xế cửa một nhà chứa.
     Tối ấy Nguyễn Tuân tới tiệm đúng hẹn để khánh thành cửa tiệm, chủ nhân đă chờ sẵn, tác giả đánh một que diêm vào bấc cổ đèn, chủ tiệm sai thằng bồi Nam sạch sẽ để hầu ông. Nguyễn Tuân cho chủ tiêïm mấy tấm ảnh giật gân khêu gợi để treo trên đầu giường khách, chủ tiệïm nhờ ông kiếm dùm một mớ truyện kiếm hiệp.
     Năm giường hút đều có khách cả, khách trả tiền ra về có cậu bồi cầm đèn đưa xuống một cầu thang hôi hám ướt át. Cái giường đánh sái của chủ tiệm là một tổng hành dinh của ông đại tướng: cái giá gác hàng chục cái dọc tẩu y như giá kiếm, súng, cối đong thuốc ở khay đèn trung ương xếp thành hàng dài . . chủ tiệm bảo muốn giữ khách th́ không những phải có dọc tẩu tốt, bồi hầu cẩn thận mà c̣n ấm trà hạt nụ cho ngon, nóng. Giữ trà bă pha lại cho khách thêm một dúm trà mới, c̣n đóm th́ mua thứ bồ đề của nhà máy diêm nó loại ra.
     Đây là một bài tương đối dài, một kư sự rất đầy đủ và duyên dáng về ngày khai trương của một cửa hàng thuốc phiện, một ông chủ tiệm kính trọng Nguyễn Tuân mời tác giả khai trương, nghi lễ đầu tiên là thắp một ngọn đèn dầu lạc . . . bằng những chi tiết hiện thực và chua chát ông đă diễn tả tất cả những cái xấu xa nhơ nhớp của chốn ăn chơi như sau.
“Ông Ba Quynh quên nói rằng cầu thang hôi thối quá, ướt át quá nữa. V́ ban năy, lúc tôi vội vă lên, tôi đă dẫm phải một viên gạch long đường vôi miết, nước phọt vào thấu háng và đẫm cả đũng quần và cái ống máng gạch ở phía trên cửa cầu thang, đă vỡ rỉ mấy giọt nước đặc vào đầu tôi. Tôi sờ tay lên đầu, dí tay vào mũi, có mùi thum thủm như nước gạo và nhầy nhầy như mỡ chậu nước rửa bát mùa đông tháng giá”
     Nguyễn Tuân có lối so sánh rất gợi h́nh và dí dỏm khi ví ông chủ tiệm với một vị đại thần, nguyên soái.
     “Một vị nguyên soái, trong bộ tham mưu, mỗi lúc ḍ sự tiến quân, mỗi lúc cắm một lá cờ con lên chiến tuyến hành quân ở bức họa đồ nhà binh, tưởng cũng không nghiêm trọng bằng. Bên ánh ngọn đèn xanh, ông Ba truyền lệnh cho bồi đánh những con sái nam thầu dài bằng sợi rau muống cạn. Ở trên cái giường chủ tiệm này, ở trên trần có một cái lọng rủ quả bông đủ năm mầu. Chỉ có thiếu có cây phất trần và vài chiếc quạt vả nữa th́ cái khu giường ông Ba Quynh sẽ biến thành chỗ ngồi của một ông đại thần cáo lăo.”
     Bài tùy bút này cho thấy một khía cạnh khác của thế giới nghiện được Nguyễn Tuân diễn tả bằng một giọng văn hài hước vui tươi sinh động.
     Một Ông Ấm Cuối Mùa.
     Ông ấm X là người nghiện thuốc phong lưu nhất trong số bọn nghiện mà Nguyễn Tuân đă biết, ông ta là cái c̣n sót của một cái ǵ sắp hết, giữa thời đại mới này ông là một thứ người cũ. Từ khi quen thân ông ấy, Nguyễn Tuân thấy ông hút thuốc dữ dội đến nỗi khói thuốc trong pḥng hút của ông dầy đặc như sương khí núi. Cóng đựng thuốc của ông bao giờ cũng đầy, chân giường lúc nào cũng có sẵn đồ ăn tẩm bổ: yến hấp đường phèn, chén chè cùi nhăn lồng.
     Ông ấm hút thuốc phiện nhưng da dẻ hồng hào, môi đỏ răng trắng, một ông ấm phong lưu. Có khi ông sai người nhà quạt than hồng gây một chút đỉnh trầm khói hương nghi ngút, ông ít ra ngoài chỉ nằm nhà xem truyện Liêu Trai bằng chữ nho, say thuốc phiện mà xem Liêu Trai th́ nhất, song ông đọc Tam Quốc nguyên văn, khi buồn buồn ông kể chuyện vợ con cho bạn bè nghe: bề ǵ ḿnh cũng con quan, chỉ v́ nghiện nên mới chịu lấy cô đỡ, ông nói vợ ông v́ sợ bóng sợ gió luân lư cũ nên đă lấy ông ấm để chuộc lại với dư luận, theo ông hôn nhân là đánh bạc liều.
     “Tôi đă đem giá một gia đ́nh cũ ra mà đánh? Tôi thua. Nhưng nghĩ rằng vợ tôi đă chính thức đem tôi ra làm bung xung dư luận, tôi, tôi tội ǵ mà không đ̣i lại những quyền lợi đem lại bởi một cái trách nhiệm. Cái trách nhiệm của một ông ấm có một người vợ mở một hộ sinh viện. Hóa ra nên tôi bắt vợ tôi phải trả chỗ đó cho tôi bằng sự thả cửa hút thuốc thừa thăi và ăn uống vô chừng mực. Công việc vợ tôi, tôi không biết đến”
     Vợ ông đă cầm cái giá của ông để phủ lên cái giá của một nữ hộ sinh nên phải cung phụng tiền cho ông, bà vợ mở một hộ sinh viện, có tiền ông ấm hút thuốc do tiền vợ mở viện.
     “Trời ơi nào tôi có biết. Tôi không ngờ một ông ấm X đọc toàn sách cũ, mà lúc phải xử cảnh nghịch lại có những ư tưởng thực hành bạo và thật như lối người Âu Mỹ trong quan niệm về đời vật chất. Và ra cái ông ấm X này hút thuốc phiện bằng những tiếng khóc của đám trẻ con trong cái nhà đỡ đẻ này ở phố KT”
     Nguyễn Tuân sưu tầm những mẫu người nghiện như chủ tiệm Ba Quynh và ông ấm X, một nhân vật con quan vào lúc cuối mùa khi nho học suy tàn, đây là một mẫu người nghiện phong lưu, gia thế khác hẳn với mẫu người bệ rạc mà ta thường thấy ông dựng lên trong nhiều tác phẩm viết về nàng tiên nâu.
     Tiệm Thuốc Văn Chương.
     Truyện ngắn Gió Hồ của anh Đinh viết rất khéo, chỉ có gió và gió, một hôm Đinh dẫn tác giả đi hút ở một tiệm ngoại ô Thiên Hương Các, Đinh hút hai cối sừng và một con sái. Ông quản lư mới vào nghề nói cho tác giả biết chi tiết việc mở tiệm- ông cho biết Hà Nội có hết thẩy 370 tiệm thuốc phiện, khói thuốc phiện là hương của trời, theo luồng khói ấy mà lên thiên đường, khi đứng trên mái lầu Thiên Hương Các nh́n ra mấy cái ao chuôm nước đen như nước cống đầy những mùi bùn tanh tưởi.
     Đinh nói những bài viết ở Thiên Hương Các là sở nguyện, nàng thơ của anh là bà chúa nâu. Thiên Hương Các đă bị dẹp từ hai năm qua, tác giả mới gặp lại Đinh, thuốc phiện đă làm cho anh lănh đạm với cuộc sống bên ngoài. Trong một tiệm hút ở phố hàng Mă Mây, Nguyễn Tuân thấy một người đứng tuổi đang lúi cúi viết trông giống như bên Tây các ông nhà văn vào quán cà phê viết, ở đây nghệ sĩ của ḿnh hay vô những tiệm hút đó là tiệm hút văn chương. Và rồi Đinh lại không tin ở thuốc phiện nữa, nó làm cho cơ thể anh suy ṃn.
     “Hút những điếu thuốc đầu tiên, tôi thấy thuốc có đem lại cho ḿnh một chút an ủi. Nhưng những điếu tiếp theo, tôi đă hút không có tín ngưỡng như trước nữa. Hút mà không t́m được lẽ phải của nó, mà để cho tâm óc phải ngày ngày thêm hèn kém, tôi có cái thảm kịch của người nghiện mang trong người lẫn với tàn tro là ở đây”
     Đinh cho rằng nhiều người hút thuốc đă trở nên ngu độn, bọn nghệ sĩ nên có một cái tửu điếm hơn là tiệm thuốc văn chương, và rồi họ phác hoạ một tiệm cao lâu thay cho thuốc phiện.
     Trong bài này tác giả lấy ư kiến của một người bạn văn sĩ để chỉ trích thuốc phiện, nêu những cái xấu xa bệ rạc của nó.
     “Nếu tôi thấy a phiến đúng là phương thuốc đỡ đau khổ về xác thịt và giúp ích lớn cho tư tưởng giới ḿnh th́ ḿnh nhập định lắng ḿnh vào khói thuốc, th́ tôi sẽ có can đảm nói to và bào chữa nó. Nhưng không, có những người hút thuốc để ngu độn trên. Có những người hút để mất dần cái thông minh trong sạch”
     Bởi thế nên cái tiệm thuốc văn chương mà Đinh thường lui tới nay đă bị chỉ trích, họ muốn lập một cái tửu điếm để thay thế cho tiệm hút văn chương, Nguyễn Tuân đă phong phú hóa đề tài thuốc phiện qua h́nh ảnh một tiệm thuốc văn chương, nơi lui tới tụ họp của các bậc văn nhân, thi sĩ lấy thuốc phiện làm nguồn tiêu khiển để sáng tác văn chương, nhưng rồi có người đă nhận ra cái độc hại của nó và đă phác họa một tiệm cao lâu thay thế cho tiệm thuốc.
     Hoa Sái.
     Ông kư Lượng là kư rượu, mỗi tháng ông bán bốn, năm ngh́n lít, ông c̣n ăn cắp của bạn hàng. Khi rốc rượu vào chai cho dân nhà quê, rượu gần vợi tới cổ chai là ông quay ngược lại dựng chai vào xó, ông dồn những chỗ rượu của bạn hàng c̣n đọng trong chai, tích tiểu thành đại, độ sáu mươi vỏ chai là được một lít.
     “Một lít rượu không ăn cắp của bạn hàng”
     Thế rồi v́ ăn chơi phóng đăng ông đă lâm vào cảnh bần hàn.
     Bỗng một đêm thu, bạn của Nguyễn Tuân dắt ông đến một tiệm hút ở Hàng Bột th́ thấy chủ tiệm lại là Kư Lượng. Tiệm của ông ít khách nhưng ông kiếm lời bằng cách buốn sái nhất, sái nh́ đem bán cho các tiệm khác, ông nói.
     “- Cứ trông cái hoa sái th́ biết ngay tốt hay xấu. Hễ hoa sái đỏ cánh gián, béo và nở, chắc, to th́ là sái nhất. Sái nh́ th́ hoa nó héo, ít, lép và xuống mầu. Thuốc ty th́ bao giờ hoa sái cũng chắc và óng hơn là hoa sái thuốc ngang.
     - Gặp phải nồm, sái chẩy ra hết th́ phân biệt thế nào?
     - Biết chứ lại. Sái tốt nó chảy đẹp như mật mía láng trong ḷng cóng sành. Vả chăng đó là việc của con mắt người có làm đến nghề th́ mới tỏ”
     Ông c̣n khoe một quan thầy cũ hàng tháng cho ông cả hộp bích qui có đến một cân sái.
     Người hút thuốc c̣n bị mang tiếng là phế nhân. Tổng đốc Lưỡng Quảng Lâm Khắc Từ ra lệnh ai hút thuốc phải đeo bảng phế nhân.
     Nguyễn Tuân dẫn sách của Trương Quốc Dung, một ông quan to thời Tự Đức kết án thuốc phiện gắt gao.
     Những sĩ quan Pháp đầu tiên đi chinh phục thuộc địa có hút thuốc phiện và khen ngợi thuốc phiện, khen người nghiện là “một tác phẩm bất chấp cả sự phê b́nh”. Ở phần kết thúc bài này, người ta thấy tác giả như có ư bênh vực cho những kẻ bị xă hội xếp vào hàng phế nhân.
     “Hỡi ôi, một sợi tóc là một cái tội, một làn khói thơm là một cái tội. Tội với danh giáo, tội với những người không hút thuốc phiện. Đấng sinh ra muôn loài lúc sinh ra thằng người, có vẽ cho nó phải có những bổn phận ǵ hay chỉ sinh nó ra và chối kệ nó, muốn sống cách nào th́ cũng mặc không?
     Một ông bạn nhà nho ghiền, lúc phú quí giật lùi trong cảnh yên hà, dụng cụ hút rầy chỉ c̣n là một cái vấu sứt, đă nhại truyện Tam Quốc mà thở khói, than:” Trời đă sinh ra cây thuốc phiện, sao lại c̣n sinh ra ta?”. Ông cám cảnh thuốc men, có ư oán trời trách người, cái thứ người chỉ để gây nên dư luận cho xă hội”
     Khói Thuốc Trên Dẫy Núi Yên Tử
     Bài kư sự này cho thấy Nguyễn Tuân mặc dù đă sa ngă vào đường hút sách trụy lạc song ông vẫn giữ được tâm hồn nghệ sĩ bay bướm, ông theo một người bạn lên thăm vùng núi Yên Tử văn cảnh chùa giữa chốn sơn lâm để t́m hiểu về địa vị nàng tiên nâu giữa chốn thiền môn ra sao.
     Ông Ph.Đ, một người mộ đạo phật, một tay ghiền nặng, bạn của Nguyễn Tuân, hôm nay rời Hà Nội lên Yên Tử v́ khan thuốc, báo ngày 1 tháng tư năm 1940 đăng nghị định của quan toàn quyền kư, giá thuốc tăng 22%, tại vùng Yên Tử, chùa nào cũng có bàn đèn.
     Đôi bạn kéo nhau lên chùa Giải Oan, tại nới đây họ nghỉ đêm đầu, chưa kịp cơm chiều, ông bạn Ph.Đ đă bầy bàn đèn, sư cụ Tâm Hoan cũng sà xuống, ông bạn xin lỗi nhà sư, Tâm Hoan hoà thượng cười bảo chính ông cũng hút v́ ở đây sơn lam chướng khí nhiều. Nguyễn Tuân để ư thấy bó nhang nào cũng không đầy chân nhang, th́ ra hương và nến đă biến đă biến sang khói thuốc và dầu lạc rồi.
     “Nơi tam bảo chùa Giải Oan hương có lạnh, khói có tàn, th́ nơi cổ tĩnh của Tâm Hoan ḥa thượng, họa chăng mới ấm được ngọn đèn”
     Sư Tâm Hoan nói vào khóa hạ, đạo hữu đi trung châu về, các chư sư đều có vào đây hút rồi mới thượng sơn, ông cho biết ở trên vùng Yên Tử nghèo, hút ít thôikhông được như ở dưới đồng bằng. Nhà sư nói ông có ăn mặn, thỉnh thoảng cũng có ăn con cá miếng thịt. Nguyễn Tuân cho rằng một nhà sư ăn nói như vậy quả là người trơ tráo. Tâm Hoan trước là một ông thầy cúng ở đồng bằng, ông kể lại rằng quan huyện đ̣i nhà sư hạ sơn giảng sự tích chùa Cầm Thực, ông nói cứ bịa vung cả lên trả lời cho xong chuyện. Nguyễn Tuân ác cảm với nhà sư và ghi tội của ông này như sau.
     “Tưởng chỉ có hút thuốc phiện, ăn mặn, giờ lại đèo thêm cái tội nói dối”
     Nhà sư cho hái mơ bán để lo nhang đèn, thuốc sái.
     Một buổi tối ngày 26 tháng hai trong chùa có hai bàn đèn thuốc phiện: một của bạn Nguyễn Tuân, một của nhà sư Tâm Hoan, kẻ tu hành c̣n vướng vào ṿng tục lụy.
     “Ngắm nhà sư lấy cái môi mỏng thử đầu dọc tẩu, tôi lại muốn hiểu ra rằng những giọt sáp dưới chùa kia phải rỏ nhiều khi gió núi thổi mạnh, chỉ là những giọt nước mắt của một đấng từ bi không thèm nghĩ cả đến sự trừng phạt một đứa con bẩn thỉu cứ cố đ̣i nấp dưới bóng một cây bồ đề vùng đây để phóng uế ra đây. Tôi để ư đến khay đèn của nhà chùa, rất lấy làm chú trọng về mấy tờ giấy bản dùng để lau khay. Đấy là những quẻ thẻ có lẫn cả một đôi tờ in chữ mộc bản xé ở một cuốn kinh nào”
     Nguyễn Tuân cho rằng kẻ tu hành cũng như người trần tục, khi đă vào ṿng tay của nàng tiên nâu th́ người ta đều có quyền bẩn thỉu cả đến khi đăi khách v́ nhà sư đăi tác giả một điếu sái nh́. Nhà sư kể cụ tổ của chùa này mỗi khoá để dành được mấy ngh́n, làm quế giả, v́ tham lam quá, mười tám năm trước đă bị kẻ gian giết cùng hai chú tiểu, xong bữa thuốc nhà sư được mời xuống đánh chắn, ông cũng chửi cây bài y như bọn me tây hàng Bún. Nguyễn Tuân chán nhà sư đến tận cổ.
     Trên dẫy núi Yên Tử có đến năm ngôi chùa, ông bạn của Tuân phải hút cho nhiều để mai lên đường đi thăm chùa khác. Tại chùa Giải Oan, sư Tâm Hoan hút công khai như thế chùa đă thành ra cái tiệm hút rồi.
     Nguyễn Tuân và bạn Ph.Đ lên chùa Cả đường đi dốc ngược lên, sư cụ chùa Cả cũng hút, nét mặt khô xác đi, chùa Cả xưa là cũ nhất tên chữ là Hoa Yên Tự . Nguyễn Tuân muốn bào chữa cho các tăng lữ trên chùa Cả.
     “Thuốc phiện có công diệt dục. Mà đạo Phật cũng chỉ mong chúng sinh đi tới chỗ không độ ấy thôi, vả chăng cái nát bàn của nhà Phật xa xôi và hàm hồ lắm, sao có bằng được cái nát bàn này dờ mó được tại hiện tại, những lúc trong ḷng khay, hồng lên một khối thuốc đầy. Mỗi ngày cũng chỉ hai lần đèn hương để hút rồi mà “thiền định” tôi thấy nhà sư nghiện cũng vẫn không đi ra ngoài cái giáo lư và pháp giới của đạo ḿnh”.
     Sư cụ Hoa Yên Tự cho biết ông hút lai rai bữa có bữa không.
     Nguyễn Tuân và bạn bè lên chùa Vân Tiêu, Thiên Trúc Tự (chùa Đông) cao nhất Yên Tử. Đến chùa Vân Tiêu ông bạn lại ngả bàn đèn hút từ trưa đến sáng mai th́ hạ sơn về. Sư thầy tiết lộ chút bí mật chùa cũ: sư tổ ở đây hay nấu thuốc phiện lắm, sư thầy nấu những cục nhựa to bằng cái ấm, ông hay ăn cắp đem bán, thuốc phiện hồi ấy đủ húùt cả năm mà c̣n dư đem bán xuống các chùa dưới.
     Ở đoạn chót, tác giả ca ngợi cảnh trí Yên Tử.
     “Mô Phật! Cái thế giới Yên Tử này kể cũng đă là vui lắm. Đêm ở Vân Tiêu say thuốc, tôi thấy bữa thuốc đêm nay ngon như chưa bao giờ thấy. Tôi đă từng say a phiến trên boong tầu bể một đêm bể có sóng ngầm và trời mưa rỉ rả. Cái cảm giác lửng lơ khoái hoạt ấy dù sao vẫn thua cảm giác đêm nay ở Vân tiêu. Suốt mấy canh, không một tiếng chó sủa, không một tiếng gá gáy. Chỉ có nhựa thuốc cháy sèo sèo”
     Tàn Đèn Dầu Lạc là một kư sự, nhưng nó cũng ngả về tùy bút viết về thuốc phiện v́ ta cũng thấy sự tự do phóng túng của ng̣i bút khi Nguyễn Tuân mô tả thế giới của ả Phù Dung, của nàng tiên nâu. Vũ Ngọc Phan cho đây là một tác phẩm tài t́nh linh hoạt, khác hẳn những thiên tùy bút dài lê thê.
     Chúng tôi nhận thấy Tàn Đèn Dầu Lạc tuy có sáng sủa hơn một số tùy bút khác song vẫn c̣n nhiều đoạn lủng củng, nguyên do ở cái bệnh mà Nguyễn Tuân không thoát ra được v́ cứ tiếc rẻ, cứ cố thêm, nhét thêm cho nhiều chi tiết vào tác phẩm khiến nó càng trở nên rườm rà khó hiểu. Về giá trị văn chương Tàn Đèn Dầu Lạc được diễn tả bằng một nghệ thuật thua kém Vang Bóng Một thời, hoặc Chiếc Áo Gấm Mượn, Cái Ca Vát Đen trong Nguyễn, giá trị có chăng là ở sự hiện thực cho thấy những cái xấu xa hèn kém của thuốc phiện, cảnh nghiện ngập cũng như những con người bệ rạc bê tha khi đă sa ngă vào ṿng tay của nàng tiên nâu.
     Nguyễn Tuân cho ta thấy cái sức hấp dẫn dằng không đứt, dứt không ra của nàng tiên nâu, ai đă vướng vào cái nghiệp ấy th́ không tài nào gỡ ra được như trong Tập Kư Ức Của Người Bồi Tiệm, Một Người Không Muốn Về, đó là tất cả những người đă bị ràng buộc bởi mối dây oan nghiệt ấy.
     Tác giả dựng lên tất cả cái thế giới tội lỗi bệ rạc, mà cũng có thể là thế giới phong lưu trưởng giả và thi vị, từ cái hèn kém của thuốc phiện đến ngày khai trương một cửa hàng, đến một tay hút vào hạng phong lưu như ông ấm cuối mùa, cái tiệm thuốc văn chương, nơi lui tới của các tay văn nghệ sĩ, cuối cùng khi khan hiếm thuốc, Nguyễn Tuân và người bạn tri kỷ đă cùng nhau quay gánh lên núi Yên tử vừa để văn cảnh chùa cũng là để đi mây về gió trên một cơi thanh tao, thoát tục.
     Khói Thuốc Trên Dẫy Núi Yên Tử là bài tùy bút hay nhất của toàn bộ kư sự Tàn Đèn Dầu Lạc, chúng ta có cảm tưởng như đang theo chân tác giả vào một cuộc du ngoạn kỳ thú thần tiên đi thăm những ngôi chùa cổ kính giữa cảnh núi đồi ch́m trong làn khói thuốc. Tùy bút này khiến ta lại nhớ tới cái phong vị độc đáo của Vang Bóng Một Thời, một thế giới có vẻ kỳ bí nhưng cũng không kém phần nên thơ, ngọan mục.
     Tác giả không chỉ trích sự sa đọa của chốn thiền môn nhưng cho ta thấy nhiều cảnh tượng thật mới lạ bất ngờ: bàn đèn, khói thuốc giữa cảnh chùa chiền trên vùng Yên Tử.
     Trọng Đạt